Bài toán về giá điện
Giá điện là một yếu tố kinh tế tổng hợp, cực kỳ nhạy cảm, thu hút sự chú ý, quan tâm của các cấp, ngành, tổ chức, doanh nghiệp (DN), người dân, nhất là trong điều kiện phần lớn nhân dân có thu nhập trung bình và thấp. Giá điện do Nhà nước quản lý và quyết định. Tuy nhiên, giá điện hiện có nhiều bất cập đang hạn chế việc đầu tư nguồn và lưới, thị trường điện cạnh tranh, tiết kiệm điện năng...
Giá điện bất cập
Theo Tập đoàn Ðiện lực Việt Nam (EVN), từ ngày 1-3-2010, giá bán điện bình quân là 1.058 đồng/kW giờ (5,2 xen/kW giờ), chưa có thuế VAT, tăng hơn 6,8% so với giá bán điện bình quân năm 2009. Từ năm 2000 đến 2009, lượng điện sinh hoạt có trợ giá cho người sử dụng từ 100 kW giờ đầu trở xuống (thấp hơn giá thành 30%-40%) chiếm 69,01% tổng lượng điện sinh hoạt, chiếm 27,9% tổng lượng điện thương phẩm.
Phó Tổng giám đốc EVN Ðặng Hoàng An cho rằng, giá bán điện hiện hành chưa phản ánh đúng giá trị kinh tế, còn nặng yếu tố bao cấp. Biểu giá bán lẻ điện điều chỉnh theo tần suất từ một đến 5 năm, chưa phản ánh kịp thời những biến động của các yếu tố đầu vào như: Giá nhiên liệu, tỷ giá hối đoái, cơ cấu nguồn điện... đã gây sức ép tài chính rất lớn lên EVN, DN duy nhất mua điện và bán lại cho nền kinh tế. Mặc dù EVN đã cố gắng rất lớn trong tổ chức, quản lý, điều hành, tiết kiệm, nhưng lợi nhuận hằng năm đạt thấp, chỉ từ 1% đến 3%, thậm chí thấp hơn, không đủ tích lũy để tái đầu tư mở rộng. Những năm thiên tai, khô hạn nặng, sản lượng thủy điện sụt giảm nghiêm trọng như năm 2010, DN kinh doanh điện không thể bù được chi phí và lỗ rất lớn. Các chủ đầu tư nhà máy điện ngoài EVN cũng than phiền và cho rằng, với giá bán điện hiện hành thì lợi nhuận của họ quá thấp.
Cũng theo Phó Tổng giám đốc Ðặng Hoàng An, việc áp dụng giá bán điện thấp dẫn đến nhiều hệ lụy. Từ năm 1997 đến nay (14 năm), không có một nhà đầu tư nước ngoài nào đầu tư vào các dự án điện ngoại trừ hai dự án BOT đi vào hoạt động (Nhà máy điện Phú Mỹ 2-2 và Phú Mỹ 3). Hiệu quả đầu tư thấp, nên EVN và các nhà đầu tư khác thu xếp vốn đầu tư rất khó khăn, phải đàm phán với nhiều nhà tài trợ, thiếu vốn đối ứng, đặt cọc, dẫn đến tiến độ xây dựng, triển khai các dự án chậm.
Tại phiên họp trả lời chất vấn của đại biểu Quốc hội, kỳ họp thứ tám, Quốc hội khóa XII vừa qua, Phó Thủ tướng Chính phủ Hoàng Trung Hải cũng đã đưa ra nhận định nguyên nhân của tình trạng thiếu điện là do giá điện chưa đủ sức hấp dẫn các doanh nghiệp đầu tư phát triển nguồn điện. Giải pháp để giải quyết tình trạng thiếu điện trong thời gian tới phải tập trung vào việc tháo gỡ vướng mắc các công trình điện đang thi công, nhất là 35 dự án điện chậm tiến độ. Thu hút đầu tư trong nước và ngoài nước vào các dự án điện thông qua điều chỉnh giá điện, thực hiện giá điện theo cơ chế thị trường...
Tổng công ty Ðiện lực (Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam) cho rằng, cần phải sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện 'Quy định tạm thời nội dung tính toán phân tích kinh tế, tài chính đầu tư và khung giá mua bán điện của các dự án nguồn điện', ban hành theo Quyết định số 2014/QÐ-BCN của Bộ Công nghiệp (nay là Bộ Công thương). Theo đó, điều chỉnh tăng chi phí quản lý, vận hành và bảo dưỡng đối với nhà máy điện chạy than; tính đến trượt giá của vật tư, nhiên liệu, tỷ giá, lãi suất vay vốn... Sớm thực hiện lộ trình thị trường hóa giá năng lượng, đặc biệt là giá điện bảo đảm có mức lợi nhuận hợp lý để tạo sức thu hút các nhà đầu tư thực hiện đầu tư các dự án nguồn điện.
Theo Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (NPT) thuộc EVN, để bảo đảm bù đắp chi phí, có tích lũy làm vốn đối ứng, điều kiện vay vốn đầu tư thì giá truyền tải điện phải từ 120 đến 150 đồng/kW giờ, thậm chí tới gần 200 đồng/kW giờ, chứ không phải với giá 80,4 đồng/kW giờ như hiện nay.
Thống nhất với quan điểm tăng giá điện không phải là lời giải duy nhất cho bài toán điện ở Việt Nam, nhưng Tiến sĩ Vũ Ðình Ánh (Viện Nghiên cứu khoa học thị trường, giá cả) cũng cho rằng, giá điện bình quân cần điều chỉnh theo hướng tăng do chi phí sản xuất tăng, do trượt giá và lạm phát, song phải có lộ trình rõ ràng. Giá điện tăng tới mức nào phải dựa trên những dự báo kinh tế vĩ mô chính xác, bởi tăng giá điện tác động rất lớn đến mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội. TS Vũ Ðình Ánh còn bức xúc cho rằng: Việc EVN liên tục kêu thiếu vốn, song tập đoàn này vẫn dùng hàng nghìn tỷ đồng đầu tư các dự án ngoài ngành như viễn thông, bất động sản... không hiệu quả, do đó cần giám sát, kiểm tra việc đầu tư này, tốt nhất, EVN nên tập trung nguồn lực vào nhiệm vụ chính là bảo đảm cung ứng đủ điện.
Chuyên gia kinh tế Nguyễn Quang A cho rằng, bao cấp giá điện chính là khuyến khích ngược, làm lợi cho những người tiêu xài điện hoang phí. Mặt khác, giá điện thấp không khuyến khích các nhà đầu tư xây dựng nhà máy mới và tham gia vào hệ thống. Về cơ bản giá điện nên để thị trường điều tiết. Cục Ðiều tiết điện lực có thể đóng vai trò trung gian hòa giải hoặc trọng tài trong các đàm phán thương mại giữa các tổ chức trong hệ thống.
Ðồng quan điểm với chuyên gia Nguyễn Quang A, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan dẫn lời nguyên Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh cho rằng, giá điện phải được xác định rõ là Chính phủ quyết định hay EVN quyết định. Nếu là Chính phủ quyết định thì Chính phủ phải có bù đắp cho các đối tượng chính sách sao cho bảo đảm cuộc sống của người dân, nếu giao EVN tính giá điện theo hướng thị trường hóa thì Chính phủ phải kiểm soát, tính toán, liên tục giám sát xem đã hợp lý chưa, không thể để tự EVN làm. Bà Phạm Chi Lan đề nghị Chính phủ nên tách phần công ích khỏi EVN, trợ cấp thẳng cho các đối tượng chính sách, như ta đã làm chính sách cho các hộ nghèo. Nếu để EVN 'cõng' chính sách xã hội thì chưa minh bạch. Tách chính sách xã hội ra khỏi EVN sẽ giúp EVN toàn tâm toàn ý vào công việc kinh doanh, việc hạch toán cũng được rõ ràng và minh bạch hơn.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong, Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội, trước khi có cạnh tranh thị trường mà cho phép các DN tự định giá là biến độc quyền Nhà nước thành độc quyền DN, cục bộ, thậm chí tư nhân, là mang lại lợi ích độc quyền kép cho doanh nghiệp độc quyền, vì vừa không phải cạnh tranh thị trường, vừa được làm giá độc quyền. Tiến sĩ Vũ Ðình Ánh cũng cho rằng, giá điện chỉ có thể theo cơ chế thị trường sau khi đã có thị trường điện thật sự.
Chương trình quốc gia về tiết kiệm điện
Những năm gần đây, vấn đề tiết kiệm năng lượng nói chung và tiết kiệm điện (TKÐ) nói riêng đã và đang trở nên hết sức bức xúc. Ngày 3-9-2003, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 102/2003/NÐ-CP về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Ngày 14-4-2006, Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 79/QÐ-TTg thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2006-2015. Trước đó, ngày 2-6-2005, Thủ tướng Chính phủ đã có Chỉ thị số 19/2005/CT-TTg về việc thực hiện tiết kiệm trong sử dụng điện.
Mặc dù vậy, qua nhiều năm triển khai thực hiện việc TKÐ vẫn chưa được như mong muốn, vẫn còn nhiều khu vực hiệu quả TKÐ chưa cao, nhất là khu vực cơ quan, công sở, khu vực sản xuất công nghiệp...
Nguyên nhân của thực trạng này là do giá điện hiện nay Nhà nước vẫn còn bao cấp một phần, chưa có cơ chế thưởng, phạt nghiêm đối với người sử dụng. Các cơ quan, công sở còn 'dĩ hòa vi quý', không làm rõ trách nhiệm đối với các trường hợp sử dụng lãng phí. Thêm vào đó, ý thức người sử dụng điện chưa cao. Ở khu vực tiêu dùng gia đình, nhiều hộ dân ở nông thôn kinh tế khó khăn chỉ sử dụng điện thắp sáng là chính, họ ý thức rất rõ việc TKÐ vì nếu tiêu dùng quá mức sẽ mất khả năng chi trả. Trong khi ở khu vực đô thị, nhất là các thành phố lớn nhiều gia đình có thu nhập cao chẳng mấy quan tâm đến TKÐ. Ở nhiều cuộc họp khi nói về TKÐ, mọi người thường dẫn ra việc có gia đình giàu có đã dùng điện để làm ấm nước trong bể bơi trong nhà của gia đình trong mùa đông để làm dẫn chứng minh họa cho việc lãng phí điện. Trong những tháng nắng nóng cao điểm của mùa hè vừa qua, khi phụ tải điện tăng đột biến, nhiều khu vực nông thôn bị cắt điện hàng tuần, nhưng một số gia đình có thu nhập cao ở TP Hồ Chí Minh và Hà Nội khi đi làm vẫn không tắt máy lạnh với lý do để khi đi làm về được mát mẻ. Những năm gần đây, trong sinh hoạt đô thị chúng ta chứng kiến sự phát triển nhanh chóng của hệ thống chiếu sáng nhà hàng, khách sạn, biển quảng cáo. Trong điều kiện thiếu hụt về nguồn điện năng ở nước ta cung chưa đủ cầu, hoạt động quảng cáo cũng gây lãng phí không ít nguồn năng lượng vốn đã ít này.
Ðặc biệt trong những năm gần đây các địa phương phát triển quá nhanh các dự án sản xuất thép xây dựng, xi-măng. Các nhà máy của hai ngành này đã sử dụng khoảng hơn 10% điện thương phẩm của cả nước. Việc nhiều dự án thép, xi-măng, dệt, công nghệ lạc hậu, công suất thấp, tiêu hao điện năng lớn đang được đầu tư tràn lan không tuân theo một quy hoạch nào đã làm tăng nhanh phụ tải và sử dụng lãng phí điện năng, phá vỡ quy hoạch ngành điện, kéo theo mất cân đối cung cầu. Trưởng ban Quan hệ cộng đồng EVN Hồ Mạnh Tuấn đánh giá chương trình quảng bá đèn com-pắc; dự án chiếu sáng trường học; dự án chương trình phát triển bình đun nước nóng bằng năng lượng mặt trời do EVN chủ trì những năm qua đã thu được những kết quả bước đầu. Từ năm 2006 đến nay, thị trường đèn com-pắc ở nước ta phát triển nhanh, đạt mức tăng trưởng hằng năm 40 - 50%. Năm 2009 tiêu thụ 31 triệu chiếc. Những năm gần đây, các nhà sản xuất thiết bị điện đã sản xuất và cung cấp cho thị trường nhiều thiết bị điện gia đình đã được cải tiến đáp ứng yêu cầu TKÐ. Ðây là hướng đi đúng cần khuyến khích. Tuy nhiên, chương trình TKÐ hiện mới chỉ 'khoán trắng' cho EVN là chưa hợp lý.
Theo một phân tích của EVN thì hiệu quả sử dụng điện của nền kinh tế nước ta còn rất thấp. Trong tám tháng đầu năm 2010, tốc độ tăng trưởng GDP đạt 6,52% trong khi phụ tải điện tăng gần 15%, đây là bất cập rất lớn của nền kinh tế, làm ảnh hưởng trực tiếp đến chương trình an ninh năng lượng quốc gia, hiệu suất sử dụng điện còn rất thấp, sản xuất còn tốn quá nhiều năng lượng trên một đơn vị sản phẩm, dẫn tới hiệu quả và sức cạnh tranh sản phẩm thấp.
Trong nhiều lĩnh vực, nhất là công nghiệp và xây dựng, hiện nay các DN đang khai thác yếu tố giá điện thấp để giảm mức đầu tư cho công nghệ, nhiều sản phẩm có lãi nhờ giá điện thấp (như cán thép, xi-măng...). Việc Nhà nước từng bước cải tiến chính sách giá điện, cơ cấu giá điện để tạo ra động lực TKÐ được coi là biện pháp cơ bản để điều chỉnh hành vi sử dụng điện của DN và toàn xã hội. Kết hợp với những biện pháp khác như đối với các dự án đầu tư tiêu tốn nhiều năng lượng phải thẩm định kỹ công nghệ và thiết bị, chỉ phê duyệt dự án có công nghệ tiết kiệm năng lượng... Mở rộng hoạt động kiểm toán năng lượng, phát hiện những cơ sở sản xuất còn sử dụng thiết bị lạc hậu, đi đôi với thực thi các chính sách trợ giúp DN chuyển đổi. Ðối với những DN mới đầu tư, trong quá trình xây dựng quy hoạch phát triển ngành cần gắn với quy hoạch đất đai và quy hoạch phát triển điện. Từng bước ngăn chặn đi đến loại bỏ các thiết bị lạc hậu gây ô nhiễm môi trường và tiêu tốn nhiều điện năng. Nhanh chóng xây dựng định mức tiêu hao năng lượng theo hướng tiên tiến làm cơ sở ngăn chặn có hiệu quả việc đầu tư những thiết bị công nghệ lạc hậu... Những việc này cần phải có một chương trình tổng thể mang tầm cỡ quốc gia, một mình EVN hoàn toàn không đủ năng lực để thực hiện.
Tiết kiệm năng lượng nói chung và TKÐ nói riêng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng liên quan chặt chẽ với vấn đề an ninh năng lượng quốc gia, nhất là trong điều kiện kinh tế đất nước còn khó khăn, việc sử dụng và đầu tư cho năng lượng còn mất cân đối. Hy vọng rằng vấn đề TKÐ sẽ được coi trọng đúng mức trong giai đoạn tới.
(Còn nữa)
Nhóm phóng viên kinh tế
NHÂN DÂN
