Alan Greenspan: Người khiến Phố Wall rung chuyển chỉ bằng một câu nói
Khi tin Alan Greenspan qua đời ở tuổi 100 được công bố ngày 22/06, giới tài chính toàn cầu không chỉ tiễn biệt một cựu Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed). Họ đang nói lời tạm biệt với một trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến chính sách tiền tệ hiện đại, người từng được giới đầu tư tôn vinh bằng biệt danh "The Maestro" - Nhạc trưởng.
Alan Greenspan
|
Trong gần hai thập kỷ lãnh đạo Fed, ông Greenspan đã trở thành biểu tượng của quyền lực kinh tế Mỹ. Mỗi bài phát biểu của ông có thể làm rung chuyển các thị trường toàn cầu. Mỗi quyết định lãi suất đều được mổ xẻ đến từng chi tiết. Và chỉ một cụm từ ngắn gọn như "irrational exuberance" - sự hưng phấn phi lý - cũng đủ khiến hàng ngàn tỷ USD vốn hóa trên thị trường chứng khoán toàn cầu biến động.
Tuy nhiên, cuộc đời của ông Greenspan không chỉ là câu chuyện về một nhà hoạch định chính sách quyền lực. Đó còn là hành trình đặc biệt của một cậu bé lớn lên trong thời kỳ Đại suy thoái, một nghệ sĩ jazz trẻ tuổi, một nhà kinh tế theo chủ nghĩa thị trường tự do, một người hùng trong mắt Phố Wall và cuối cùng là một nhân vật gây tranh cãi sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.
Từ cậu bé thời Đại suy thoái đến người mê nhạc jazz
Alan Greenspan sinh ngày 06/03/1926 tại khu Washington Heights, New York trong một gia đình Do Thái.
Ông lớn lên trong giai đoạn nước Mỹ chìm trong cuộc Đại suy thoái, thời kỳ mà thất nghiệp lan rộng, doanh nghiệp phá sản hàng loạt và niềm tin vào tương lai của nền kinh tế bị thử thách nghiêm trọng.
Những ký ức thời thơ ấu đã để lại dấu ấn sâu đậm trong tư duy của Alan Greenspan. Ông từng kể rằng khi còn nhỏ, mỗi tuần chỉ được nhận 25 xu tiền tiêu vặt. "25 xu khi đó mua được nhiều thứ hơn rất nhiều so với ngày nay", ông nói trong một bài phát biểu năm 2003.
Điều thú vị là kinh tế học không phải niềm đam mê đầu tiên của ông Greenspan.
Giống như nhiều thanh niên Mỹ thời đó, ông bị cuốn hút bởi âm nhạc. Ông Greenspan chơi clarinet và saxophone, từng theo học tại trường âm nhạc Juilliard danh tiếng và tham gia ban nhạc jazz của Woody Herman.
Trong ban nhạc này còn có Leonard Garment, người sau này trở thành cố vấn của Tổng thống Richard Nixon.
Nếu cuộc đời rẽ sang một hướng khác, có lẽ Alan Greenspan đã trở thành một nghệ sĩ biểu diễn chuyên nghiệp thay vì người đứng đầu ngân hàng trung ương quyền lực nhất thế giới.
Tuy nhiên, niềm yêu thích toán học và các vấn đề kinh tế cuối cùng đã đưa ông đến Đại học New York. Tại đây, ông Greenspan hoàn thành bằng cử nhân và thạc sĩ kinh tế trước khi nhận bằng tiến sĩ vào năm 1977, khi đã 51 tuổi.
Một trong những nhân vật ảnh hưởng lớn nhất đến ông là Ayn Rand - nhà triết học nổi tiếng với các tác phẩm đề cao chủ nghĩa cá nhân và thị trường tự do.
Ông Greenspan từng tham gia nhóm thảo luận thân cận của ông Rand và chịu ảnh hưởng đáng kể từ niềm tin rằng thị trường, nếu được vận hành đúng cách, thường hiệu quả hơn sự can thiệp của Chính phủ.
Niềm tin đó theo ông trong phần lớn sự nghiệp.
Bước chân vào chính trường
Sau khi tốt nghiệp, Alan Greenspan làm việc tại nhiều tổ chức nghiên cứu và công ty tư vấn kinh tế. Ông thành lập công ty tư vấn Townsend-Greenspan và nhanh chóng xây dựng danh tiếng là một chuyên gia phân tích kinh tế sắc bén.
Danh tiếng đó giúp ông bước vào chính trường. Từ năm 1974 đến 1977, ông Greenspan giữ chức Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Kinh tế dưới thời Tổng thống Gerald Ford.
Đây là giai đoạn nước Mỹ đối mặt với lạm phát cao, tăng trưởng chậm và hậu quả từ cú sốc dầu mỏ.
Trong một lần điều trần trước Quốc hội, ông Greenspan đưa ra lời giải thích dài dòng đến mức nhiều người không hiểu ông đang nói gì. Phong cách diễn đạt đó sau này trở thành thương hiệu cá nhân của ông.
Nhưng cơ hội lớn nhất vẫn còn ở phía trước.
Người kế nhiệm Paul Volcker
Năm 1987, Tổng thống Ronald Reagan đề cử Alan Greenspan làm Chủ tịch Fed thay cho Paul Volcker.
Đó là một vị trí cực kỳ khó khăn. Ông Volcker vừa hoàn thành nhiệm vụ lịch sử khi kéo lạm phát Mỹ từ mức hai con số xuống dưới kiểm soát bằng các đợt tăng lãi suất quyết liệt.
Người kế nhiệm phải vừa duy trì ổn định giá cả vừa bảo đảm tăng trưởng kinh tế. Ông Greenspan chưa kịp ổn định vị trí thì biến cố xảy ra.
Chỉ 69 ngày sau khi được Thượng viện phê chuẩn, thị trường chứng khoán Mỹ trải qua cú sốc lớn nhất kể từ năm 1929.
Ngày 19/10/1987, được gọi là "Black Monday", chỉ số Dow Jones lao dốc 22.6% chỉ trong một phiên giao dịch. Đó vẫn là mức giảm trong ngày lớn nhất trong lịch sử chỉ số này.
Nhiều người lo ngại nước Mỹ sẽ rơi vào suy thoái sâu hoặc thậm chí một cuộc khủng hoảng tài chính toàn diện.
Greenspan phản ứng rất nhanh. Ngay hôm sau, Fed tuyên bố sẵn sàng cung cấp thanh khoản để hỗ trợ hệ thống tài chính. Thông điệp ngắn gọn nhưng mạnh mẽ đó giúp ổn định tâm lý thị trường.
Chỉ hai ngày sau, Dow Jones đã lấy lại hơn một nửa số điểm đã mất. Sự kiện này biến Alan Greenspan từ một nhà kinh tế ít được công chúng biết đến thành nhân vật trung tâm của tài chính toàn cầu.
Sự ra đời của "The Maestro"
Trong những năm tiếp theo, Alan Greenspan trở thành cái tên quen thuộc đối với mọi nhà đầu tư.
Tạp chí Fortune từng giật tít nổi tiếng năm 1996: "It's HIS economy, stupid" - "Đó là nền kinh tế của Ông ấy". Tiêu đề này được xây dựng dựa trên khẩu hiệu tranh cử từng giúp Bill Clinton đánh bại George H.W. Bush.
Thông điệp rất rõ ràng: Nền kinh tế Mỹ khi đó chịu ảnh hưởng từ Alan Greenspan nhiều không kém Nhà Trắng.
Những người quản lý quỹ theo dõi từng lời nói, từng nụ cười và từng cử chỉ của ông. Một nhận xét nhỏ của Greenspan có thể khiến thị trường tăng vọt hoặc lao dốc.
Đó là thời kỳ Fed chưa tổ chức họp báo thường xuyên như hiện nay và mức độ minh bạch thấp hơn nhiều. Vì vậy, bất kỳ tín hiệu nào từ Chủ tịch Fed đều được coi là cực kỳ quan trọng.
Ông George W. Bush (trái) cùng ông Alan Greenspan (phải) tại lễ tuyên thệ nhậm chức Chủ tịch Fed của ông Ben Bernanke ở Washington ngày 06/02/2006.
|
"Sự hưng phấn phi lý"
Ngày 05/12/1996, Alan Greenspan thực hiện bài phát biểu đã đưa tên tuổi ông vào lịch sử.
Trong khi thảo luận về việc định giá tài sản, ông đặt ra câu hỏi: "Làm sao chúng ta biết được khi nào sự hưng phấn phi lý (irrational exuberance) đã đẩy giá tài sản lên quá mức?".
Cụm từ "sự hưng phấn phi lý" lập tức trở thành tâm điểm. Thị trường chứng khoán Tokyo, khi đó đang mở cửa giao dịch, giảm hơn 3%. Các thị trường khác cũng đồng loạt rung lắc.
Nhiều nhà đầu tư cho rằng Chủ tịch Fed đang cảnh báo thị trường đã trở nên quá nóng. Điều thú vị là bong bóng không vỡ ngay sau đó. Ngược lại, chứng khoán Mỹ tiếp tục tăng thêm gần 5 năm trước khi bong bóng công nghệ dot-com sụp đổ vào năm 2000.
Dù vậy, "sự hưng phấn phi lý" đã trở thành một trong những cụm từ nổi tiếng nhất trong lịch sử tài chính hiện đại. Ngày nay, mỗi khi thị trường tăng nóng, giới đầu tư lại nhắc đến lời cảnh báo đó.
Câu nói nổi tiếng của Alan Greenspan
|
Nghệ thuật truyền đạt thông tin về Fed
Nếu có một điều giúp Alan Greenspan trở nên nổi tiếng không kém các quyết định lãi suất, đó là cách ông nói chuyện.
Giới tài chính gọi phong cách này là "Fedspeak" - cách diễn đạt đặc trưng của các quan chức Fed với những câu dài, phức tạp và đôi khi khó hiểu.
Nhà báo Bob Woodward từng nhận xét rằng các phát biểu của Greenspan giống như "càng nghe càng khó hiểu", bởi phần cuối của câu thường khiến người nghe phải suy nghĩ lại những gì ông vừa nói ở phần đầu.
Sau khi nghỉ hưu, ông Greenspan thừa nhận đây là chiến lược có chủ đích.
Theo ông, nếu Chủ tịch Fed trả lời quá thẳng thắn, thị trường có thể phản ứng mạnh và tạo ra những biến động không cần thiết. Vì vậy, ông thường chọn cách diễn đạt vòng vo để tránh tiết lộ quá nhiều về suy nghĩ hay định hướng chính sách của Fed.
"Tôi thường trả lời bằng bốn hoặc năm câu ngày càng khó hiểu hơn. Các nghị sĩ nghĩ rằng tôi đã giải đáp câu hỏi và chuyển sang chủ đề tiếp theo", Alan Greenspan kể lại trong một cuộc phỏng vấn với CNBC năm 2007.
Phong cách này vừa khiến ông bị chế giễu vừa giúp củng cố hình ảnh một nhà hoạch định chính sách đầy bí ẩn.
Người hùng hay kiến trúc sư của bong bóng?
Trong phần lớn nhiệm kỳ, ông Greenspan được ca ngợi là người dẫn dắt nền kinh tế Mỹ qua giai đoạn tăng trưởng dài nhất lịch sử hiện đại.
Ông xử lý thành công khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, vụ vỡ nợ của Nga năm 1998, sự sụp đổ của quỹ Long-Term Capital Management và cú sốc sau vụ khủng bố 11/09/2001.
Tuy nhiên, những năm cuối nhiệm kỳ lại đặt nền móng cho cuộc tranh luận kéo dài đến tận ngày nay.
Để hỗ trợ nền kinh tế sau vụ nổ bong bóng dot-com và sự kiện 11/9, Fed dưới thời ông Greenspan duy trì lãi suất ở mức thấp trong thời gian dài. Chính sách này góp phần thúc đẩy thị trường nhà đất tăng trưởng mạnh. Giá nhà leo thang, tín dụng mở rộng và các khoản vay dưới chuẩn bùng nổ.
Khi bong bóng nhà đất vỡ vào năm 2007-2008, nhiều nhà phê bình đổ lỗi cho ông Greenspan. Họ cho rằng Fed đã giữ lãi suất quá thấp quá lâu, khuyến khích nhà đầu tư chấp nhận rủi ro quá mức.
Khái niệm "Greenspan Put" ra đời để mô tả niềm tin rằng Fed sẽ luôn can thiệp cứu thị trường mỗi khi xảy ra khủng hoảng. Ông Greenspan bác bỏ nhiều cáo buộc nhưng cũng thừa nhận rằng ông đã đánh giá thấp mức độ nguy hiểm của thị trường cho vay dưới chuẩn.
"Đến tận cuối năm 2005 và 2006 tôi mới thực sự hiểu quy mô của vấn đề", ông thừa nhận trong chương trình "60 Minutes".
Những năm cuối đời
Sau khi rời Fed năm 2006, Alan Greenspan thành lập công ty tư vấn riêng và tiếp tục xuất hiện thường xuyên trên truyền thông.
Ông viết nhiều cuốn sách, trong đó nổi tiếng nhất là "The Age of Turbulence" (Tạm dịch: "Kỷ nguyên hỗn loạn").
Ông Greenspan cũng ngày càng thận trọng hơn trong đánh giá về thị trường tài chính. Nếu thời trẻ ông tin tưởng mạnh mẽ vào tính hiệu quả của thị trường, thì những năm cuối đời khiến ông nhận ra sức mạnh của tâm lý con người.
"Nỗi sợ hãi và sự hưng phấn là hai lực lượng thống trị thị trường, và nỗi sợ hãi lớn hơn sự hưng phấn nhiều lần", ông nói năm 2013. Đó là nhận định phản ánh rõ sự thay đổi trong tư duy của người từng được xem là biểu tượng của chủ nghĩa thị trường tự do.
Di sản để lại
Alan Greenspan là một trong những Chủ tịch Fed có ảnh hưởng nhất lịch sử. Ông được ca ngợi vì đã giúp kéo dài thời kỳ tăng trưởng kinh tế của Mỹ, đồng thời bị chỉ trích vì những chính sách được cho là góp phần tạo nên cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu.
Nhưng bất kể đánh giá ông theo cách nào, rất ít người có thể phủ nhận rằng ông Greenspan đã thay đổi cách các ngân hàng trung ương giao tiếp với thị trường, xử lý khủng hoảng và định hình kỳ vọng của nhà đầu tư.
Trong gần 19 năm tại Fed, ông không chỉ điều hành chính sách tiền tệ mà còn trở thành biểu tượng của một thời kỳ mà các ngân hàng trung ương được xem như lực lượng có khả năng ổn định nền kinh tế trước mọi biến động.
Khi Alan Greenspan qua đời ở tuổi 100, một chương đặc biệt của lịch sử tài chính toàn cầu cũng chính thức khép lại.
Di sản của ông vẫn sẽ tiếp tục được tranh luận trong nhiều năm tới, giống như chính con người ông: Vừa được ngưỡng mộ, vừa gây tranh cãi, nhưng không thể bị lãng quên.
Vũ Hạo
