Canh bạc AI của Hàn Quốc: Cú bứt phá lịch sử hay bong bóng thế kỷ?
Nếu cách đây 6 tháng hỏi người Hàn Quốc ngành nào định hình nền kinh tế đất nước, phần lớn sẽ nhắc đến ô tô, đóng tàu, điện thoại thông minh hoặc K-pop. Nhưng ngày nay, câu trả lời gần như chắc chắn là trí tuệ nhân tạo (AI).
Ảnh: Nikkei Asia, Reuters
|
Sự thay đổi diễn ra nhanh đến mức ngay cả văn hóa "balli balli" (tức: Nhanh lên, nhanh lên) nổi tiếng của Hàn Quốc cũng khó theo kịp. AI hiện là động lực tăng trưởng không thể tranh cãi, thu hút các khoản đầu tư lớn nhất, những chính sách táo bạo nhất và có lẽ là cuộc cạnh tranh quốc tế khốc liệt nhất mà nền kinh tế lớn thứ tư châu Á từng chứng kiến.
Chỉ số Kospi đã tăng dựng đứng lên trên 8,800 điểm, tương đương mức tăng hơn 100% từ đầu năm và khoảng 200% trong vòng 12 tháng qua. Điều này có thể được xem là kỳ tích của tài chính châu Á hoặc là dấu hiệu của một bong bóng tài sản khổng lồ. Vậy đâu mới là sự thật?
Ngay cả những nền kinh tế linh hoạt nhất cũng gặp khó khăn khi bản sắc công nghiệp của họ bị thay đổi gần như trong thời gian thực. Đối với Hàn Quốc - nền kinh tế trị giá 1.9 ngàn tỷ USD với 51 triệu dân - tốc độ và quy mô chuyển đổi hiện nay là một hiện tượng đáng kinh ngạc. Từ bên ngoài, đó là một câu chuyện ngoạn mục. Từ bên trong, đó là cảm giác liên tục bị cuốn vào vòng xoáy giữa khoa học viễn tưởng và thực tế kinh tế.
Nghịch lý lớn nhất rất khó bỏ qua. Một trong những quốc gia ứng dụng AI nhanh nhất thế giới lại sở hữu thị trường lao động cứng nhắc bậc nhất, với hệ thống an sinh xã hội được thiết kế cho thời đại mà con người vẫn là trung tâm của mọi quyết định. Bên cạnh đó là lực lượng lao động đang già hóa và có mức độ dễ bị thay thế bởi tự động hóa thuộc hàng cao nhất thế giới - một vấn đề vốn đã tồn tại từ trước khi AI bùng nổ.
Yếu tố may mắn cũng đóng vai trò quan trọng. SK Hynix và Samsung tình cờ đứng đúng vị trí để hưởng lợi từ làn sóng AI. Kết quả là cổ phiếu SK Hynix tăng 270% từ đầu năm, trong khi Samsung tăng 181%, biến hai cổ phiếu này trở thành tâm điểm đầu cơ chẳng khác gì các "meme stock".
Cơn sốt này giúp chính quyền Tổng thống Lee Jae Myung quảng bá Hàn Quốc như "ca làm đêm" không thể thiếu của Thung lũng Silicon - nơi tiếp quản các công việc lập trình, kiểm thử, sửa lỗi và vận hành dữ liệu khi các kỹ sư Mỹ kết thúc ngày làm việc. Điều đó giúp Hàn Quốc duy trì vai trò nổi bật trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu theo cách mà Nhật Bản hiện chưa làm được.
Tuy nhiên, có lẽ không nhiều người trong giới hoạch định chính sách ở Seoul có thể ngủ ngon khi nền kinh tế lớn thứ 15 thế giới đang dần trở thành một khoản đặt cược khổng lồ vào AI.
Rủi ro tập trung ngày càng rõ rệt. Việc Kospi phụ thuộc vào một số ít doanh nghiệp sản xuất chip đã là điều quen thuộc. Tình trạng này cũng không quá khác biệt so với việc nhóm "Magnificent Seven" gồm Amazon, Apple, Meta, Microsoft và Nvidia đang thống trị Phố Wall.
Điều ít được chú ý hơn là toàn bộ nền kinh tế Hàn Quốc giờ đây có thể thăng hoa hoặc lao dốc tùy thuộc vào khả năng các doanh nghiệp kiếm tiền từ mô hình AI, nội dung do AI tạo ra và các quy trình tự động hóa.
Cho đến nay, canh bạc này đang mang lại kết quả vượt mong đợi. Nhu cầu chip phục vụ AI giúp kinh tế Hàn Quốc tăng trưởng 1.7% trong quý 1/2026, gần gấp đôi dự báo, bất chấp tiêu dùng nội địa yếu và lạm phát gia tăng. Xuất khẩu tăng hơn 40% trong quý 1/2026, còn trong 20 ngày đầu tháng 5 tăng gần 65%.
Động lực tăng trưởng đến từ các mặt hàng liên quan đến AI. Xuất khẩu thiết bị điện toán tăng 305%, chất bán dẫn tăng 202% và các sản phẩm dầu mỏ tăng 46%.
Điều đáng chú ý là doanh số bán hàng của 5 hãng xe lớn nhất Hàn Quốc giảm khoảng 4% trong tháng 5 nhưng thị trường gần như không phản ứng. Điều này sẽ không thể xảy ra vào đầu năm. Khoảng cách đó phản ánh mức độ quyết liệt của Seoul trong việc thúc đẩy AI, với hơn 102 tỷ USD đã được cam kết để hỗ trợ lĩnh vực này phát triển, khiến ranh giới giữa ngành AI và phần còn lại của nền kinh tế ngày càng trở nên mờ nhạt.
Sự quyết liệt của ông Lee không chỉ xuất phát từ bài toán nhân khẩu học mà còn từ những khó khăn ông kế thừa. Ông lên nắm quyền vào tháng 6/2025 sau sự sụp đổ hỗn loạn của chính quyền Yoon Suk Yeol, kết thúc bằng việc bị luận tội, phế truất và lĩnh án 30 năm tù. Nhiệm vụ của ông Lee là ổn định hệ thống chính trị và tìm vị thế cân bằng giữa Mỹ và Trung Quốc. AI, theo một nghĩa nào đó, đã giúp ông thực hiện điều đó.
Trong chiến dịch tranh cử, ông Lee cam kết đưa Kospi từ khoảng 2,500 điểm lên 5,000 điểm và xóa bỏ tình trạng "chiết khấu Hàn Quốc" (Korea Discount) - hiện tượng khiến cổ phiếu nước này bị định giá thấp hơn các thị trường phát triển. Mục tiêu đầu tiên đã hoàn thành. Mục tiêu thứ hai vẫn còn dang dở.
Hàn Quốc là minh họa hoàn hảo cho câu nói nổi tiếng của Warren Buffett: "Chỉ khi thủy triều rút xuống, người ta mới biết ai đang bơi mà không mặc đồ”. Nếu cơn sốt AI gặp trục trặc vì biến động địa chính trị, cú sốc năng lượng hay sự suy giảm của Nvidia, Hàn Quốc có thể là quốc gia đầu tiên bị phơi bày những điểm yếu đó.
Liệu ông Lee đã giải quyết được những nguyên nhân khiến MSCI liên tục từ chối nâng hạng Hàn Quốc lên nhóm thị trường phát triển kể từ năm 1992 hay chưa? Câu trả lời là chưa hẳn.
Dòng tiền AI đang đổ vào mạnh mẽ cũng làm suy giảm áp lực cải cách những vấn đề lâu nay như mở rộng khả năng tiếp cận các sản phẩm ETF, hợp đồng tương lai, quyền chọn, hoán đổi cho nhà đầu tư nước ngoài hay cho phép đồng Won được giao dịch tự do 24 giờ mỗi ngày. Những cải cách quản trị doanh nghiệp theo mô hình Nhật Bản đối với các tập đoàn chaebol cũng chưa đạt được nhiều tiến triển.
Hàn Quốc không phải quốc gia duy nhất đối mặt với rủi ro nếu AI không sớm tạo ra lợi nhuận đủ lớn hoặc bị siết chặt bởi cơ quan quản lý. Đài Loan cũng ngày càng giống một khoản đặt cược vào việc TSMC tiếp tục tăng trưởng. Xuất khẩu của hòn đảo này tăng 51% trong tháng 5, còn GDP quý 1 tăng tới 13.7% - mức cao nhất kể từ năm 1987.
Liệu đây có phải là sự "hưng phấn phi lý trí" như cảnh báo nổi tiếng của cựu Chủ tịch Fed Alan Greenspan năm 1996? Đó là câu hỏi ngày càng khó bỏ qua.
Ký ức về cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 vẫn ám ảnh khu vực và đang là lăng kính để nhà đầu tư nhìn vào cơn sốt chứng khoán tại Seoul. Trong những phiên biến động mạnh, Kospi đôi khi dao động giống Bitcoin hơn là một thị trường chứng khoán phát triển, làm gia tăng cảm giác bất an.
Vấn đề sâu xa hơn nằm ở sự phân bổ lợi ích. Theo ông Frederic Neumann, Chuyên gia kinh tế của HSBC, phần lớn lợi ích từ AI đang tập trung vào một số tập đoàn khổng lồ, trong khi hàng triệu hộ gia đình lại sở hữu danh mục đầu tư có rất ít cổ phiếu công nghệ.
Khoảng cách giàu nghèo tại Hàn Quốc đang mở rộng nhanh chóng. Trong khi đó, các doanh nghiệp nhỏ và vừa - nơi tạo ra phần lớn việc làm cho người dân - có nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong giai đoạn đầu của cuộc cách mạng AI. Nhiều doanh nghiệp có thể không sống sót qua quá trình chuyển đổi này.
Đó là lý do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) thúc giục xứ sở kim chi hành động nhanh hơn, từ việc củng cố mạng lưới an sinh xã hội, cải cách thị trường lao động linh hoạt hơn cho đến mở rộng mạnh mẽ các chương trình đào tạo lại lao động bị thay thế.
Các nhà lập pháp Hàn Quốc từ lâu vốn nổi tiếng trong việc xử lý khủng hoảng, nhưng lại không quá xuất sắc trong hoạch định chiến lược kinh tế dài hạn. AI có thể đang thay đổi điều đó.
Tuy nhiên, tốc độ chuyển đổi hiện nay cũng có nguy cơ vượt xa khả năng theo kịp của các nhà hoạch định chính sách và những hàng rào bảo vệ được thiết kế để kiểm soát các hệ lụy phát sinh.
* Bài viết thể hiện quan điểm của William Pesek trên Nikkei Asia
Vũ Hạo
