Nắng nóng và giá lương thực: Vì sao CPI phản ứng chậm?
Nắng nóng, hạn hán và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang trở thành yếu tố ngày càng đáng chú ý đối với giá lương thực. Khi nhiệt độ tăng cao hoặc nguồn nước thiếu hụt, sản lượng một số cây trồng có thể giảm, trong khi chăn nuôi phát sinh thêm chi phí. Những cú sốc này có thể đẩy giá hàng hóa tăng, nhưng mức độ và thời điểm phản ánh vào CPI không nhất thiết giống với biến động giá của từng mặt hàng.
Năm 2024, Ghana và Bờ Biển Ngà từng đối mặt với điều kiện thời tiết bất lợi đối với cây ca cao, trong khi tại nhiều khu vực sản xuất nông nghiệp trên thế giới, nhiệt độ cao và hạn hán tiếp tục gây sức ép lên năng suất. Những diễn biến này cho thấy thời tiết có thể trở thành yếu tố tác động đến nguồn cung và giá nông sản. Tuy nhiên, để đánh giá tác động lên lạm phát, cần nhìn rộng hơn từ giá của từng mặt hàng đến cơ cấu tiêu dùng và quá trình truyền dẫn vào CPI.
Thời tiết cực đoan và áp lực lên giá lương thực
Nhiệt độ, lượng mưa và nguồn nước ảnh hưởng trực tiếp đến điều kiện sinh trưởng của cây trồng. Khi nắng nóng kéo dài hoặc hạn hán xảy ra trong những giai đoạn nhạy cảm, năng suất sẽ giảm, làm thu hẹp nguồn cung và tạo áp lực tăng giá nếu nhu cầu không thay đổi tương ứng.
Trong chăn nuôi, nhiệt độ cao nguy cơ làm vật nuôi giảm ăn, giảm tăng trọng và gia tăng nhu cầu làm mát, nước uống. Với những ngành cần bảo quản sau thu hoạch, thời tiết nóng cũng làm tăng chi phí bảo quản, làm lạnh và vận chuyển. Khi các chi phí này được chuyển vào giá bán, tác động cuối cùng sẽ xuất hiện ở giá thực phẩm mà người tiêu dùng phải trả.
Tuy nhiên, thời tiết không phải lúc nào cũng là nguyên nhân trực tiếp khiến giá lương thực tăng. Giá nông sản còn chịu ảnh hưởng của mùa vụ, sản lượng, tồn kho, thương mại quốc tế, chi phí năng lượng, vận chuyển, dịch bệnh và thay đổi nhu cầu. Vì vậy, khi một mặt hàng tăng giá trong thời kỳ nắng nóng, cần phân biệt phần biến động đến từ cú sốc thời tiết với các yếu tố cung - cầu khác.
Ở quy mô toàn cầu, diễn biến giá các mặt hàng lương thực được phản ánh qua Chỉ số giá lương thực của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO Food Price Index). Theo FAO, chỉ số này đạt bình quân 131.1 điểm trong tháng 7/2026, tăng 0.6% so với tháng trước và 1.0% so với cùng kỳ năm 2025. FAO cho biết diễn biến này chịu tác động đồng thời từ nhiều yếu tố, trong đó có thời tiết bất lợi tại một số vùng sản xuất, biến động giá năng lượng và các yếu tố địa chính trị, thay vì xuất phát từ một nguyên nhân riêng lẻ1. Tính chung năm 2025, chỉ số đạt bình quân 127.2 điểm, tăng 5.2 điểm, tương đương 4.3%, so với năm 20242.
Diễn biến ở từng mặt hàng cho thấy rõ hơn cách các cú sốc thời tiết có thể truyền vào giá lương thực. Một bài viết của Maximilian Kotz và cộng sự, công bố trên Environmental Research Letters năm 2025 với sự tham gia của các nhà nghiên cứu từ Ngân hàng Trung ương châu Âu, tổng hợp 16 trường hợp giá lương thực tăng mạnh tại 18 quốc gia trong giai đoạn 2022-2024. Các trường hợp này gắn với những đợt nắng nóng, hạn hán hoặc mưa cực đoan, trong đó nhiều hiện tượng có mức độ chưa từng ghi nhận trong các dữ liệu lịch sử trước năm 20203.
Trong đợt nắng nóng tại Đông Á năm 2024, giá bắp cải tại Hàn Quốc tăng 70% trong tháng 9/2024 so với cùng kỳ năm trước, giá gạo tại Nhật Bản tăng 48%, còn giá rau tại Trung Quốc tăng 30% trong giai đoạn tháng 6-8/2024.
Tại Mỹ, hạn hán tại California và Arizona trong năm 2022, hai bang chiếm hơn 40% sản lượng rau của nước này, được nhóm tác giả xác định là yếu tố góp phần khiến giá rau sản xuất tăng 80% so với cùng kỳ vào tháng 11/2022.
Tại châu Âu, hạn hán tại Nam Âu trong giai đoạn 2022-2023 đi kèm mức tăng 50% của giá dầu ô liu trên toàn EU vào tháng 1/2024 so với cùng kỳ năm trước, trong bối cảnh Tây Ban Nha - quốc gia sản xuất hơn 40% dầu ô liu toàn cầu - chịu ảnh hưởng đáng kể từ hạn hán.
Tác động tương tự cũng được ghi nhận tại Việt Nam. Theo nghiên cứu, giá cà phê Robusta tăng khoảng 100% trong tháng 7/2024 so với cùng kỳ năm trước, trong bối cảnh các đợt nắng nóng và hạn hán tại Việt Nam và Brazil ảnh hưởng đến hai vùng sản xuất cà phê quan trọng trên thị trường thế giới4.
Phân tích của Tổ chức Năng lượng và Khí hậu Anh (ECIU) công bố năm 2025 cho biết thời tiết khô hạn kéo dài trong bối cảnh El Niño đã góp phần làm sản lượng cà phê Robusta của Việt Nam niên vụ 2023/24 giảm khoảng 20%, trong khi xuất khẩu giảm khoảng 10%. Những biến động này cho thấy tác động của điều kiện thời tiết luôn truyền từ sản lượng tại vùng trồng sang nguồn cung và giá trên thị trường quốc tế.
Tại Anh, ECIU đối chiếu dữ liệu giá tiêu dùng của Cơ quan Thống kê Quốc gia Anh (ONS) đến tháng 8/2025 và cho biết 5 mặt hàng gồm bơ, sữa, thịt bò, sô-cô-la và cà phê chỉ chiếm khoảng 11% giỏ thực phẩm bình quân, nhưng giá nhóm này tăng trung bình 15.6% trong một năm, so với 2.8% của các thực phẩm còn lại. Tuy nhiên, mức chênh lệch này phản ánh diễn biến giá của các nhóm hàng được ECIU lựa chọn và không thể được hiểu là 15.6% mức tăng xuất phát hoàn toàn từ thời tiết cực đoan5.
Độ trễ của tác động lên CPI
Có khoảng cách nhất định giữa biến động giá mà người tiêu dùng trực tiếp quan sát và mức thay đổi của CPI, trước hết do hai phạm vi đo lường khác nhau. Giá một mặt hàng tại chợ hoặc cửa hàng có thể thay đổi nhanh khi nắng nóng, bão hoặc các yếu tố khác làm thay đổi nguồn cung. Trong khi đó, CPI là chỉ số tổng hợp, được tính từ giá của một rổ hàng hóa và dịch vụ đại diện cho chi tiêu của hộ gia đình, với mỗi nhóm hàng được gán một quyền số nhất định. Giá được thu thập tại nhiều địa bàn, điểm bán và thời điểm khác nhau trước khi tổng hợp thành chỉ số.
Vì vậy, mặt hàng như rau tươi có thể tăng giá mạnh trong khoảng thời gian ngắn nhưng tác động lên CPI chung vẫn hạn chế nếu mặt hàng đó có quyền số nhỏ và cú sốc không kéo dài. Ngược lại, nếu thời tiết bất lợi làm giảm nguồn cung trên diện rộng, kéo dài và tác động đến nhiều nhóm thực phẩm hoặc chi phí đầu vào, mức độ truyền dẫn vào CPI có thể lớn hơn. Nói cách khác, CPI không nhất thiết phản ánh ngay và theo cùng biên độ với biến động giá của một mặt hàng riêng lẻ; mức độ phản ánh phụ thuộc vào quyền số của mặt hàng, thời gian duy trì cú sốc và quá trình truyền dẫn qua chuỗi cung ứng.
Các nghiên cứu định lượng cũng cho thấy tác động của cú sốc nhiệt độ lên lạm phát không nhất thiết dừng lại trong tháng xảy ra hiện tượng thời tiết mà có thể kéo dài sang các tháng tiếp theo. Nghiên cứu của Kotz, Kuik, Lis và Nickel, công bố năm 2024 trên tạp chí *Communications Earth & Environment*, sử dụng hơn 27,000 quan sát CPI theo tháng trên phạm vi toàn cầu. Kết quả cho thấy nhiệt độ cao hơn có thể tạo thêm áp lực lên lạm phát thực phẩm và lạm phát chung, với tác động còn được ghi nhận trong 12 tháng sau cú sốc, ở cả các quốc gia thu nhập cao và thu nhập thấp6.
Theo kịch bản nhiệt độ dự kiến đến năm 2035, nghiên cứu ước tính mức nóng lên có thể tạo thêm áp lực tương đương 0.92-3.23 điểm phần trăm mỗi năm7 đối với lạm phát lương thực toàn cầu. Đây là ước tính theo kịch bản, không phải dự báo mức lạm phát thực tế. Kết quả nghiên cứu cho thấy tác động của nhiệt độ cao hơn được truyền dẫn vào giá thực phẩm và kéo dài sang các tháng tiếp theo, thay vì chỉ xuất hiện tại thời điểm xảy ra cú sốc thời tiết. Trong khi đó, biến động giá tại chợ theo ngày chủ yếu phản ánh những thay đổi ngắn hạn ở từng mặt hàng và từng địa điểm.
Từ những bằng chứng về mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan và giá cả, thuật ngữ “climateflation” được đưa vào thảo luận về lạm phát và chính sách tiền tệ. Trong bài phát biểu tháng 3/2022, bà Isabel Schnabel, thành viên Ban điều hành Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), sử dụng “climateflation” để chỉ áp lực giá phát sinh từ tác động của biến đổi khí hậu, bên cạnh “fossilflation” - lạm phát liên quan đến chi phí nhiên liệu hóa thạch và “greenflation” - áp lực giá phát sinh trong quá trình chuyển đổi xanh8.
Nhóm tác giả nghiên cứu công bố trên Environmental Research Letters năm 2025 cũng lưu ý rằng nếu các hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra thường xuyên hơn và gây biến động lớn hơn đối với giá lương thực, việc duy trì ổn định giá của các ngân hàng trung ương có thể trở nên khó khăn hơn9.
Diễn biến giá tại Việt Nam
Diễn biến CPI của Việt Nam trong quý 1/2026 cho thấy nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống chưa phản ánh rõ tác động của nắng nóng lên giá cả.
Theo Cục Thống kê, bình quân quý I/2026, chỉ số giá nhóm này tăng 4.55% so với cùng kỳ năm trước, tác động làm CPI chung tăng 1.63 điểm phần trăm. Tuy nhiên, riêng tháng 3/2026, nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống giảm 0.59% so với tháng trước, trong đó lương thực giảm 0.06%, thực phẩm giảm 1.41%, còn ăn uống ngoài gia đình tăng 1.17%. Mức tăng của nhóm trong quý 1 chủ yếu đến từ diễn biến giá thịt lợn, thịt gia cầm và ăn uống ngoài gia đình.
Cục Thống kê cho biết giá thịt lợn tăng 7.14% so với cùng kỳ, chủ yếu do nguồn cung hạn chế trong dịp lễ, Tết và chi phí chăn nuôi cao, trong khi giá ăn uống ngoài gia đình tăng 5.4% do chi phí nguyên liệu và dịch vụ tăng. Các số liệu này chưa cho thấy tác động rõ rệt của nắng nóng lên mặt bằng giá thực phẩm trong quý 1.
Bước sang các tháng 5-7/2026, diễn biến giá nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống tiếp tục chưa cho thấy xu hướng tăng rõ rệt gắn với thời tiết nóng. Theo Cục Thống kê, CPI tháng 5/2026 tăng 0.29% so với tháng trước, trong khi nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống giảm 0.14%, là nhóm duy nhất trong 11 nhóm hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng chính ghi nhận mức giảm trong tháng. Giá nhóm này giảm chủ yếu nhờ nguồn cung lương thực dồi dào khi vụ lúa đông xuân tại Đồng bằng sông Cửu Long bước vào cao điểm thu hoạch, cùng với nguồn cung thịt lợn tương đối ổn định.
Dù vậy, thời tiết vẫn tác động đến một số mặt hàng. Tháng 5/2026, giá rau tươi tăng 1.36% so với tháng trước do một số loại hết vụ và chịu ảnh hưởng của nắng nóng. Trong khi đó, nhóm nhà ở, điện, nước, chất đốt và vật liệu xây dựng tăng 0.96%, chủ yếu do giá điện, nước sinh hoạt tăng khi nhu cầu làm mát cao hơn.
Sang tháng 6, CPI giảm 0.39% so với tháng trước, chủ yếu do giá xăng dầu giảm. Bình quân sáu tháng đầu năm, nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống tăng 4.79% so với cùng kỳ, trong đó giá thịt lợn tăng 4.85% do nguồn cung hạn chế và chi phí chăn nuôi cao. Diễn biến này cho thấy giá thực phẩm trong nước vẫn chịu ảnh hưởng đáng kể từ nguồn cung và chi phí sản xuất, bên cạnh tác động của thời tiết.
Đến tháng 7/2026, CPI giảm 0.12% so với tháng trước, chủ yếu do giá xăng dầu và lương thực, thực phẩm giảm. Tính chung bảy tháng, CPI tăng 4.39% so với cùng kỳ năm trước.
So với nhiều thị trường trên thế giới, giá lương thực, thực phẩm tại Việt Nam trong bảy tháng đầu năm 2026 vẫn chịu ảnh hưởng đáng kể từ các yếu tố cung cầu trong nước, như mùa vụ, chu kỳ chăn nuôi và nhu cầu tiêu dùng vào các dịp lễ, Tết. Tác động của thời tiết cũng xuất hiện ở một số mặt hàng, nhưng chưa tạo ra biến động đủ lớn để chi phối xu hướng chung của nhóm hàng này.
Tác động của nắng nóng trong giai đoạn này thể hiện rõ hơn ở một số mặt hàng và chi phí như rau tươi, điện, nước hay đồ uống, thay vì tạo áp lực tăng giá trên diện rộng đối với nhóm hàng ăn và dịch vụ ăn uống. Khi tác động chỉ tập trung ở một số mặt hàng có quyền số nhỏ hoặc diễn ra thời gian ngắn, ảnh hưởng lên CPI chung có thể hạn chế.
Vì vậy, tác động của nắng nóng lên lạm phát cần được nhìn trong khoảng thời gian dài hơn thay vì chỉ qua biến động CPI của một tháng. Mức độ truyền dẫn phụ thuộc vào thời gian và quy mô của cú sốc, mức ảnh hưởng đến nguồn cung, cũng như khả năng lan sang các nhóm hàng có quyền số lớn hơn trong rổ CPI.
1. https://www.fao.org/newsroom/detail/fao-food-price-index-edges-up-amid-weather--energy-and-geopolitical-concerns/en
2. https://www.fao.org/newsroom/detail/fao-food-price-index-dips-in-december-despite-higher-world-cereal-quotations/en
3. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ade45f/pdf
4. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ade45f/pdf
5. https://ca1-eci.edcdn.com/Food_Inflation_Briefing_Final_Oct_25.pdf?v=1761130537
6. https://www.nature.com/articles/s43247-023-01173-x
7. https://www.nature.com/articles/s43247-023-01173-x
8. https://www.ecb.europa.eu/press/key/date/2022/html/ecb.sp220317_2~dbb3582f0a.en.html
9. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ade45f/pdf
Nguyễn Nhiều Lộc
