Rồi cái mới cũng thành quen: Hay chút tản mạn về AI
AI đang khiến chúng ta vừa háo hức vừa lo lắng, như nhiều công nghệ đã từng làm trước đó. Từ máy hơi nước đến máy tính, từ Google đến những cuộc trò chuyện với AI, con người dường như vẫn đi qua một nhịp tâm trạng quen thuộc. Có lẽ bởi công nghệ mới thường được đánh giá bằng những thói quen của thế giới cũ.
Rồi cái mới cũng thành quen: Hay chút tản mạn về AI
|
Từ tiếng động cơ hơi nước hơn 200 năm trước
Hơn 200 năm trước, tiếng động cơ hơi nước trong nhà xưởng có lẽ đã mang đến những cảm xúc rất khác nhau của giới thợ thuyền Vương quốc Anh xa xôi. Có người nhìn thấy cơ hội có thể sản xuất nhiều hơn. Có người thì lo lắng cho công việc đã và đang nuôi sống mình và gia đình. Một người thợ từng dành nhiều năm học nghề thủ công hẳn khó mà vui trước một chiếc máy có thể làm nhanh hơn đôi bàn tay của mình.
Nhìn lại từ hôm nay, ta dễ nói rằng tiến bộ là điều tất yếu. Nhưng sống ngay trong thời điểm ấy chắc không dễ dàng như khi ta đọc lại những câu chuyện biên niên của lịch sử. Người đang lo mất việc chưa thể nhìn thấy những ngành nghề, những gì mới mẻ sẽ xuất hiện vài chục năm sau đó. Họ chỉ biết một điều, một kỹ năng đã từng có giá trị đang trở nên ít cần thiết hơn.
Nỗi lo ấy thực ra có điều rất là con người. Ta hiểu khá rõ những gì mình có thể mất, trong khi những gì có thể nhận được, thậm chí nhận được tốt hơn, đôi khi vẫn còn khá mơ hồ.
Rồi thời gian trôi qua. Những chiếc máy từng gây kinh ngạc đã trở thành những thiết bị quen thuộc trong đời sống kinh tế. Những thế hệ mới đã lớn lên giữa tiếng máy, học cách vận hành, sửa chữa và cải tiến chúng. Thế giới ấy dần dần có những nghề nghiệp, nếp sống và kỳ vọng riêng.
Đến một lúc nào đó, lại nữa, ta tiếp tục lo lắng trước những công nghệ khác.
Đến chiếc máy tính và những ô tìm kiếm
Tôi vẫn nhớ một thời, cách đây hơn 30 năm, biết sử dụng máy tính được xem là một lợi thế khá lớn trong công việc. Người ta đã từng nói với nhau rằng, rồi đây, không biết máy tính sẽ khó kiếm việc làm, khó tồn tại trong cuộc sống đang ngày càng phát triển rất nhanh. Rất nhiều người đã hào hứng đi học vi tính tại các trung tâm. Nhưng vẫn có những người ngại ngùng, nhất là khi đã quen làm việc với giấy tờ, sổ sách và những thao tác, quy trình công việc cũ.
Rồi sau đó, máy tính đã và đang có mặt ngày càng nhiều hơn trên bàn làm việc. Ta đã từng tập gõ, tập lưu một tập tin, rồi có lúc cuống lên vì không biết tập tin ấy vừa lưu đang ở đâu. Ngày nay, những thao tác nói trên đã trở nên như dễ dàng, hiển nhiên ngay cả đối với những người chưa bao giờ đến học một khóa vi tính căn bản.
Rồi Google xuất hiện. Trong các trường đại học, đã có những lời than phiền rằng sinh viên chỉ cần lên Google, tìm vài tài liệu, sao chép và dán, chỉnh sửa chút ít, là đã có được một bài tiểu luận, thậm chí một bài luận văn tốt nghiệp. Việc tìm kiếm kiến thức, thông tin của người học đã dễ hơn trước rất nhiều, trong lúc người dạy lại khó biết sinh viên đã thực sự đọc, đã hiểu và đã tự tư duy đến mức độ nào. Các công cụ kiểm tra đạo văn kiểu Turnitin có thể đã giúp giới giảng dạy nhẹ nhàng hơn, an tâm hơn trong việc kiểm tra kỹ thuật sao chép và dán của sinh viên. Nhưng cũng chính những công cụ đó, cũng đã bằng một cách nào đó, gợi ý cho sinh viên các cách thức rephrasing/paraphrasing, những kỹ năng khá dễ dàng thao tác trong công việc soạn thảo văn bản.
Nỗi lo ấy đến nay vẫn còn. Những ô tìm kiếm cũng đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống học thuật. Chính giảng viên cũng dùng Google để tìm một bài báo, kiểm tra một khái niệm, lần theo một tài liệu nào đó. Một công cụ, kiểu như Google, đã từng khiến nhà trường băn khoăn, dần dần đi vào công việc quen thuộc hằng ngày của người học và cả của giới giảng dạy. Ta đã học cách sống cùng nó, dù chưa hẳn đã giải quyết xong mọi vấn đề mà nó đem đến.
Công nghệ mới và thói quen cũ
Bây giờ đến lượt AI.
Google giúp chúng ta tìm ra những trang có thể chứa câu trả lời. AI có thể tìm, xử lý và phân tích dữ liệu để trả lời cho các câu hỏi phức tạp hơn rất nhiều so với nội dung có được từ các ô tìm kiếm, thông qua những kiểu tương tác khác nhau với người dùng. Với người dạy học, câu hỏi về phần việc sinh viên thực sự đã làm càng trở nên khó trả lời. Một bài viết trôi chảy chưa chắc cho thấy người viết hiểu rõ vấn đề.
Lo như vậy là có lý. Nhưng ở đây, tôi nghĩ đến một điều rộng hơn. Công nghệ mới thường được đánh giá bằng những thói quen của thế giới cũ. Một khi đã quen xem việc tìm đủ tài liệu là một thành tích, ta bối rối trước một công cụ tìm kiếm quá nhanh. Khi đã quen dùng, hay dẫn chiếu một hay nhiều bài viết hoàn chỉnh để đánh giá việc học, ta có thể sẽ bối rối trước một công cụ có thể tạo ra những kiểu bài viết ấy.
Thực ra, những thói quen này đã từng hữu dụng. Chúng giúp công việc của ta có trật tự và cũng giúp chúng ta nhận biết năng lực của nhau. Bởi vậy, thay đổi những thói quen như thế cũng cần thời gian. Có lẽ nhà trường rồi sẽ phải dành nhiều sự chú ý hơn cho cách sinh viên đặt câu hỏi, giải thích lập luận, kiểm tra thông tin và bảo vệ quan điểm. Người học cũng phải tìm cách cho thấy mình hiểu những gì đang trình bày. Công cụ thay đổi, và cách nhận biết một người đã học được gì cũng cần được xem xét lại thấu đáo hơn.
Nhưng rồi, ta sẽ lại… ngạc nhiên!
Tôi thuộc những người lạc quan về công nghệ. Sự lạc quan ấy có cả niềm vui giản dị khi ở tuổi ngoài sáu mươi, mình vẫn còn cơ hội học thêm những điều mới mẻ. Một đoạn văn viết bằng thứ tiếng mình chưa thật thành thạo, nay có thể nhờ AI giải thích. Một ý nghĩ còn lộn xộn có thể được đem ra trao đổi, sửa lại, rồi phát triển tiếp theo đó theo một đường hướng tốt đẹp hơn. Có lúc phải kiểm tra, cũng có lúc phải nghi ngờ, bác bỏ câu trả lời của AI. Nhưng được hỏi tiếp, được nghĩ tiếp cùng AI, tự việc đó đã là một điều khá thú vị.
Tôi hình dung, một cách giản dị, đến một ngày nào đó, cũng gần thôi, dùng AI sẽ bình thường như cách ta đã từng tra Google hay mở một bảng tính. Ta sẽ ít nói hơn về sự kỳ diệu của nó. Khi nó đã vận hành tốt, ta có thể sẽ thoải mái, vui vẻ sống chung cùng nó. Khi nó trục trặc, có thể ta thấy bất tiện, nhưng đó có lẽ cũng là một dấu hiệu cho biết cái mới đã thật sự đi vào đời sống hay không. Khi đó, ta sẽ bắt đầu xem những điều đã từng khó tưởng tượng lại là những điều đương nhiên trong cuộc sống.
Nhưng quen với AI đâu có nghĩa là từ đó con người sẽ thôi ngạc nhiên. Một khả năng khác lại sẽ xuất hiện, khiến những điều vừa ổn định nói trên trong đầu óc chúng ta lại trở nên chưa đầy đủ. Ta lại háo hức, lại lo lắng, lại tìm hiểu. Những thói quen mới hình thành hôm nay rồi cũng có ngày trở thành thói quen cũ, được mang ra để đánh giá một công nghệ mới mà chúng ta còn chưa hiểu biết.
Công nghệ mới thường được đánh giá bằng những thói quen của thế giới cũ. Người cởi mở hôm nay vẫn có thể dè dặt vào ngày mai. Ta dễ đón nhận cái mới khi nó giúp mình làm tốt hơn những việc đã quen, nhưng sẽ khó hơn khi nó khiến mình phải học lại, hoặc nghĩ lại về điều mình đã từng tin là tốt, là đúng.
Vòng lặp ấy vì vậy có điều rất con người. Ta cần sự quen thuộc để sống yên lòng, nhưng cũng tò mò muốn biết bên ngoài những điều quen thuộc còn có những gì khác. Ta muốn thế giới tiến lên, dù đôi lúc vẫn mong nó đi chậm một chút để mình có thể theo kịp. Qua mỗi lần lo lắng, rồi thích ứng, thế giới đã đổi khác, và ta thực ra cũng đã đổi khác dù đôi khi ta thực sự không hay chưa muốn điều đó. Có những kỹ năng phải trau dồi thêm nữa, nhưng vẫn có những điều phải chấp nhận sự buông bỏ. Cũng có những khả năng mà trước đó ta chưa từng nghĩ mình sẽ có.
Tôi nghĩ tinh thần lạc quan của riêng tôi có thể bắt đầu từ đó. Ta chưa biết hết công nghệ sẽ đưa mình đến đâu, nhưng đã nhiều lần học được cách sống trong một thế giới khác với thế giới mình đã sinh ra. Kinh nghiệm ấy cho ta một chút bình tâm trước những điều chưa quen, và một chút háo hức để thử thách.
Rồi thôi, cái mới cũng sẽ thành quen. Ta yên lòng sống giữa những điều từng khiến mình kinh ngạc, cho đến một ngày, thế giới lại mang đến cho ta những điều ta chưa từng nghĩ tới. Và ta lại ngạc nhiên. Có lẽ đó cũng là một niềm vui của việc được sống lâu hơn, để thấy thế giới vẫn còn nhiều điều mới mẻ mà ta vẫn còn muốn tiếp tục tìm hiểu.
PGS Trương Quang Thông - Trường Kinh doanh – Đại học Kinh tế TP.HCM
