Tổng thư ký VASEP: “Chúng ta đang phụ thuộc quá lớn vào các hãng tàu nước ngoài”
Xuất khẩu thủy sản tăng hơn 10% sau 7 tháng nhưng doanh nghiệp đang chịu thêm sức ép khi cước vận tải biển có tuyến tăng tới 30%. Tổng thư ký VASEP Nguyễn Hoài Nam cho rằng sự phụ thuộc lớn vào hãng tàu nước ngoài đang bào mòn lợi nhuận, trong lúc ngành còn phải xử lý hàng loạt vướng mắc về nguyên liệu, thị trường, vốn và lao động.
Xuất khẩu thủy sản Việt Nam ước đạt 6.7 tỷ USD trong 7 tháng đầu 2026, tăng khoảng 10.5% so với cùng kỳ. VASEP cho rằng kim ngạch cả năm vẫn có thể lên 12.3-12.5 tỷ USD nếu những khó khăn lớn được tháo gỡ kịp thời.
Tuy nhiên, một trong những áp lực đang hiện rõ nhất lại nằm ở khâu đưa hàng ra thị trường quốc tế.
Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết từ giữa tháng 6, cước vận tải biển tăng mạnh, một số tuyến lên tới 30%.
Riêng tuyến đi bờ Đông Hoa Kỳ, chi phí tăng khoảng 2,000-3,000 USD/container. Cước đi châu Âu cũng tăng thêm 800-1,200 USD/container.
Thủy sản sử dụng nhiều container lạnh nên mỗi đợt tăng cước tác động trực tiếp vào chi phí xuất khẩu. Khác với một số mặt hàng có thể linh hoạt hơn về phương thức vận chuyển, thủy sản đông lạnh phải duy trì điều kiện nhiệt độ trong suốt hành trình, khiến doanh nghiệp khó tránh phần chi phí tăng thêm này.
“Với một ngành hàng thâm dụng container lạnh như thủy sản, chi phí này trực tiếp bào mòn biên lợi nhuận và làm giảm sức cạnh tranh về giá so với các đối thủ có lợi thế địa lý hơn. Chúng ta đang phụ thuộc quá lớn vào các hãng tàu nước ngoài”, ông Nam nói.
VASEP vì vậy đề nghị có chương trình giảm chi phí logistics riêng cho nhóm nông, lâm, thủy sản. Xa hơn, hiệp hội cho rằng Việt Nam cần phát triển đội tàu container và container lạnh trong nước để giảm dần mức độ phụ thuộc hiện nay.
Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP)
|
Áp lực không chỉ nằm ở cước tàu. Trước khi hàng có thể xuống cảng, doanh nghiệp còn gặp vướng ngay từ nguồn nguyên liệu.
Với thủy sản nuôi, giá thành vẫn ở mức cao do chất lượng con giống, dịch bệnh cùng chi phí thức ăn và vật tư đầu vào chưa được kiểm soát tốt. Trong khai thác biển, một số địa phương còn lúng túng với thủ tục cấp giấy chứng nhận an toàn thực phẩm cho cảng cá, trong khi hệ thống cảng chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu chống khai thác IUU.
Các giấy tờ phục vụ truy xuất nguồn gốc như S/C, C/C, PS hay COA cũng chưa được số hóa đồng bộ trên một hệ thống. Với nguyên liệu nhập khẩu dùng để gia công xuất khẩu, VASEP cho biết doanh nghiệp vẫn phải xử lý những thủ tục trùng lặp, kéo dài thời gian thông quan và phát sinh thêm chi phí.
Đây là nguồn nguyên liệu quan trọng với các nhà máy chế biến xuất khẩu, đặc biệt khi doanh nghiệp cần duy trì công suất và đáp ứng đều đơn hàng từ nhiều thị trường. VASEP đề nghị đẩy nhanh số hóa truy xuất nguồn gốc, đồng thời kiểm soát tốt hơn chất lượng con giống và chi phí vật tư đầu vào.
Rào cản ngày càng dày tại các thị trường lớn
Nếu logistics làm tăng chi phí đưa hàng đi, những thay đổi tại các thị trường nhập khẩu lại trực tiếp quyết định hàng Việt Nam có giữ được lợi thế cạnh tranh hay không. Theo ông Nguyễn Hoài Nam, mỗi thị trường lớn hiện có một bài toán riêng.
Với EU, ưu tiên vẫn là tháo gỡ “thẻ vàng” IUU và hỗ trợ doanh nghiệp chứng minh các lô hàng xuất khẩu không vi phạm quy định về khai thác bất hợp pháp. Tại Hàn Quốc, VASEP đang kiến nghị bỏ hạn ngạch 15,000 tấn/năm đối với tôm Việt Nam nhằm tận dụng tốt hơn các hiệp định thương mại tự do.
Trong khi đó, Hoa Kỳ đang đặt ra nhiều rủi ro hơn về phòng vệ thương mại. Ngành tôm phải đối mặt với các đợt rà soát chống bán phá giá POR20, POR21 và chống trợ cấp POR1 với mức thuế sơ bộ đáng kể.
Ông Nam cũng cho biết tính đến cuối tháng 7, hàng hóa Việt Nam còn chịu thêm thuế 12.5% theo Mục 301 liên quan đến lao động cưỡng bức, bên cạnh nguy cơ từ điều tra sở hữu trí tuệ và dự luật áp hạn ngạch đối với tôm, cá da trơn.
VASEP lo ngại nếu nhiều biện pháp được áp dụng cùng lúc, lợi thế cạnh tranh của thủy sản Việt Nam tại Mỹ sẽ bị thu hẹp. Hiệp hội kiến nghị thành lập một cơ chế liên ngành theo dõi riêng thị trường Hoa Kỳ để doanh nghiệp và cơ quan quản lý có thể phản ứng sớm trước những rào cản mới.
Ngoài nguồn lực cho phòng vệ thương mại, VASEP đề xuất thành lập Quỹ xuất khẩu ngành hàng theo Nghị định 240/2026/NĐ-CP nhằm có thêm nguồn lực cho xây dựng thương hiệu và bảo vệ doanh nghiệp trên các thị trường quốc tế.
Xuất khẩu thủy sản đang chịu sức ép từ chi phí logistics tăng, thiếu lao động và các rào cản thương mại ngày càng dày
|
Có đơn hàng nhưng nhà máy thiếu người
Bên trong doanh nghiệp, hai vấn đề khác đang cùng xuất hiện là vốn và lao động.
Theo Tổng thư ký VASEP, khi xuất khẩu tăng, doanh nghiệp phải bỏ thêm vốn cho vùng nuôi và thu mua nguyên liệu. Tuy nhiên, nhiều đơn vị vẫn khó tiếp cận hạn mức tín dụng phù hợp khi cách đánh giá của ngân hàng còn thiên về tài sản bảo đảm thay vì dòng tiền của chuỗi giá trị.
Hiệp hội đề nghị Ngân hàng Nhà nước xem xét duy trì và mở rộng các chương trình tín dụng ưu đãi, trong đó ưu tiên nguồn vốn cho chuyển đổi xanh và chế biến sâu.
Nhưng có vốn và có nguyên liệu vẫn chưa giải quyết hết bài toán sản xuất. Nhiều nhà máy thủy sản hiện thiếu lao động phổ thông, dù doanh nghiệp đã đẩy mạnh tự động hóa và sử dụng robot. Đặc thù của ngành khiến nhiều công đoạn chế biến vẫn cần lượng lớn lao động trực tiếp. Theo ông Nam, tình trạng thiếu người có thể khiến nhà máy không bảo đảm được tiến độ những đơn hàng đã ký, thậm chí không dám nhận thêm đơn mới.
VASEP vì vậy đề nghị có một đề án cấp bách về nguồn nhân lực cho các ngành sử dụng nhiều lao động như thủy sản.
Sau 7 tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu thủy sản đã đạt khoảng 6.7 tỷ USD. Theo ông Nguyễn Hoài Nam, nếu những vướng mắc lớn được tháo gỡ, ngành có thể duy trì mức tăng trưởng 10-11% trong năm 2026, đưa xuất khẩu lên khoảng 12.3-12.5 tỷ USD. Để đi đến mục tiêu này, VASEP cho rằng doanh nghiệp không chỉ cần bán được thêm hàng. Chi phí sản xuất, logistics, nguồn vốn, lao động và khả năng ứng phó với các rào cản thương mại đều phải được xử lý trong cùng chuỗi xuất khẩu.
Tử Kính (Theo Thông tin Chính phủ)
