Trung Quốc ồ ạt xuất khẩu hóa chất, ngành công nghiệp toàn cầu thêm sức ép
Ngành hóa chất Trung Quốc đã gần như tăng gấp đôi công suất ở một số lĩnh vực chỉ trong 5 năm, đồng thời hiện chiếm khoảng một nửa sản lượng toàn cầu của một số sản phẩm. Diễn biến này đang gây sức ép lên các đối thủ nước ngoài và làm gia tăng nguy cơ mở ra một mặt trận mới trong cuộc chiến thương mại của Bắc Kinh.
Một tàu chở hàng của Cosco tại thành phố Đại Liên, tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc. Châu Âu cho rằng Trung Quốc là nguyên nhân khiến ngành hóa chất của khu vực gặp khó khăn. © Reuters
|
Báo cáo do Rhodium Group, tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Washington, công bố vào ngày 02/11 cho thấy ngành hóa chất Trung Quốc đang lấn sân sang những phân khúc có biên lợi nhuận cao hơn và giá trị gia tăng lớn hơn, vốn trước đây chủ yếu do các doanh nghiệp nước ngoài thống lĩnh. Xu hướng này làm dấy lên nguy cơ căng thẳng thương mại với Liên minh châu Âu (EU) và Mỹ tiếp tục gia tăng.
Các nhà sản xuất Trung Quốc đang dần thay thế đối thủ nước ngoài trên nhiều khâu sản xuất và kênh cung ứng khác nhau, ông Jeremy Smith, Chuyên gia phân tích của Rhodium Group kiêm tác giả báo cáo, cho biết. Báo cáo được thực hiện theo đặt hàng của Phòng Thương mại Mỹ.
"Không chỉ xuất khẩu của Trung Quốc sang các nền kinh tế phát triển đang tăng lên, mà các doanh nghiệp nước này còn nhanh chóng thay thế hàng nhập khẩu ngay trên thị trường nội địa và cạnh tranh vượt trội so với những doanh nghiệp lâu năm tại các thị trường mới nổi có tốc độ tăng trưởng nhanh hơn", ông Smith nhận định.
Ngành hóa chất đang trở thành một trong những tâm điểm của các tranh chấp liên quan đến thặng dư thương mại của Trung Quốc. Thặng dư này được dự báo sẽ vượt mức kỷ lục 1.2 ngàn tỷ USD của năm 2025 trong năm nay.
EU, vốn lo ngại ngành hóa chất trong khối có thể bị các đối thủ Trung Quốc với chi phí thấp hơn lấn át, đã mở ba cuộc điều tra chống bán phá giá đối với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc trong tháng 9/2026. Bắc Kinh bác bỏ cáo buộc dung túng tình trạng dư thừa công suất công nghiệp và đáp trả bằng cách mở cuộc điều tra chống bán phá giá đối với hàng xuất khẩu từ châu Âu, liên quan đến một loại hóa chất được sử dụng trong sản xuất thuốc nhuộm và dược phẩm.
|
Lượng xuất khẩu một số hóa chất của Trung Quốc trong nhiều năm qua
 |
Bộ Thương mại Trung Quốc chưa phản hồi ngay lập tức yêu cầu bình luận về báo cáo.
Hồi tháng 7/2026, cơ quan này từng bảo vệ đà tăng xuất khẩu của Trung Quốc, trong đó có các sản phẩm hóa chất, cho rằng khả năng cạnh tranh của hàng hóa nước này một phần đến từ việc "khủng hoảng năng lượng khiến chi phí sản xuất tại các ngành hóa chất và những ngành công nghiệp khác ở châu Âu tăng lên".
Tuy nhiên, báo cáo của Rhodium Group cho thấy ngành hóa chất Trung Quốc còn được hưởng lợi từ các chính sách công nghiệp và trợ cấp của Chính phủ. Bắc Kinh đã thúc đẩy đầu tư vào lĩnh vực sản xuất nhằm hỗ trợ tăng trưởng kinh tế và nâng cao khả năng chống chịu của nền công nghiệp sau cú sụp đổ của thị trường bất động sản.
Trong giai đoạn 2020-2025, sản lượng nhiều nguyên liệu quan trọng để sản xuất nhựa tăng mạnh. Cụ thể, styrene tăng 97%, ethylene tăng 80%, polyethylene tăng 75%, polypropylene tăng 71% và polyvinyl chloride (PVC) tăng 15%.
Dù xuất khẩu chỉ chiếm chưa đến 10% tổng sản lượng hóa chất của Trung Quốc, lĩnh vực này cũng đang tăng trưởng nhanh. Ngoại trừ ethylene, xuất khẩu của 4 sản phẩm hóa dầu còn lại tăng bình quân hơn 40% mỗi năm trong giai đoạn 5 năm nói trên.
Chẳng hạn, thị phần PVC xuất khẩu từ Trung Quốc tại Ấn Độ đã tăng vọt từ 3% năm 2020 lên 45% vào năm 2025. Trong cùng thời gian, tổng thị phần của Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan tại thị trường này giảm từ 56% xuống còn 34%.
Năng lực sản xuất của Trung Quốc tăng vọt
Một số sản phẩm được chọn, công suất sản xuất hàng năm (triệu tấn)
Châu Âu cho rằng Trung Quốc là một trong những nguyên nhân khiến ngành hóa chất của khu vực gặp khó khăn. Công suất hóa chất tại châu Âu nằm trong diện dự kiến đóng cửa đã tăng gấp 6 lần, từ 2.9 triệu tấn năm 2022 lên 17.2 triệu tấn năm 2025. Riêng trong năm qua, con số này đã tăng gấp đôi.
Ông Smith cho biết làn sóng hóa chất giá rẻ từ Trung Quốc đang gây sức ép lên giá cả tại những thị trường khác, ngay cả ở những nơi hàng Trung Quốc không được xuất khẩu trực tiếp, do ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất ở các khâu tiếp theo của chuỗi giá trị.
"Đồng thời còn có dòng chảy hàng hóa gián tiếp, trong đó hóa chất được tích hợp vào đủ loại sản phẩm ở các khâu sau của chuỗi sản xuất, từ thiết bị điện tử, ô tô cho đến đồ gia dụng", ông nói thêm.
Dù sản lượng và xuất khẩu tăng mạnh, lợi nhuận của ngành hóa chất Trung Quốc đã suy giảm trong 4 năm qua. Báo cáo cho biết có tới 31% doanh nghiệp sản xuất hóa chất và 29% nhà sản xuất nhựa, cao su đang thua lỗ. Lượng hàng tồn kho trong các ngành hóa chất, cao su và nhựa cũng tăng vọt, càng khiến giá bán suy yếu.
Báo cáo cho biết Trung Quốc đã cắt giảm đầu tư trong khuôn khổ chiến dịch chống cạnh tranh nội bộ quá mức, còn gọi là "anti-involution". Tuy nhiên, việc cắt giảm chủ yếu ảnh hưởng đến các khoản đầu tư xây dựng nhà máy mới, thay vì giúp loại bỏ công suất hiện có.
"Điểm khó ở đây là hóa chất chính là ngành công nghiệp nền tảng của nhiều ngành khác. Nếu loại bỏ khâu sản xuất ở thượng nguồn, rất nhiều khả năng phát triển ở các khâu hạ nguồn cũng sẽ biến mất", ông Joerg Wuttke, đối tác tại công ty tư vấn DGA Group, nhận định.
Ông cho biết châu Âu không muốn ngày càng phụ thuộc vào Trung Quốc và Mỹ, một quốc gia cũng xuất khẩu hóa chất lớn. Tuy nhiên, cú sốc năng lượng toàn cầu đang đẩy giá nguyên liệu đầu vào của ngành lên cao, đặc biệt là các nguyên liệu có nguồn gốc từ nhiên liệu hóa thạch.
"Chúng ta đang đối mặt với một cơn bão hoàn hảo. Giá khí đốt tại châu Âu cao gấp 6 lần so với Mỹ. Làm sao chúng ta có thể cạnh tranh?", ông Wuttke nói.
Vương Đông
