VinaCapital: Chiến sự tại Trung Đông tác động vừa phải đối với Việt Nam
Chiến sự nổ ra tại Trung Đông được dự báo sẽ không gây ảnh hưởng đáng kể đến Việt Nam, một phần nhờ tỷ trọng xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Đông hiện chiếm dưới 3% tổng kim ngạch xuất khẩu, và một phần nhờ khả năng xảy ra chiến dịch tác chiến trên bộ có quy mô lớn và kéo dài tại Iran là tương đối thấp.
Trong báo cáo mới nhất, VinaCapital cho rằng đây là một phiên bản căng thẳng hơn so với “Cuộc xung đột 12 ngày” vào năm ngoái - tức là cuộc tấn công này sẽ có thể kéo dài hơn và tạo ra một cú sốc mạnh nhưng ngắn hạn đối với thị trường tài chính toàn cầu.
Cú sốc ngắn hạn nhưng mạnh đối với thị trường toàn cầu
Các cơ sở cho nhận định của VinaCapital bao gồm:
1) Hạn chế về nguồn dự trữ đạn dược của Mỹ: Các báo cáo dẫn nguồn quan chức Lầu Năm Góc cho thấy họ đang bày tỏ mối lo ngại đáng kể về khả năng duy trì một chiến dịch không kích kéo dài. Điều này hàm ý chiến dịch hiện tại nhiều khả năng chỉ diễn ra vài ngày oanh kích cường độ cao, sau đó hạ nhiệt trong vài tuần, thay vì leo thang thành một cuộc chiến kéo dài.
2) Lợi thế đàm phán của Trung Quốc: Trung Quốc là khách hàng mua khối lượng dầu thô lớn của Iran và có động lực mạnh hơn để ngăn chặn giá dầu tăng sốc hoặc gián đoạn kéo dài tại Eo biển Hormuz. Trung Quốc cũng có lợi thế đối với Mỹ nhờ vị thế chi phối chuỗi cung ứng đất hiếm.
3) Khả năng thay đổi chế độ ở Iran là thấp: Cấu trúc chính trị của Iran đã được “thiết chế hóa” thông qua Lực lượng Vệ binh Cách mạng và tầng lớp giáo sĩ, khiến kịch bản sụp đổ nội bộ nhanh chóng là khó xảy ra trừ khi có sự can thiệp của lực lượng “bộ binh tại chỗ” quy mô lớn. Kịch bản này cũng không khả thi do chiến tranh không được ủng hộ rộng rãi tại Mỹ, bao gồm cả trong nhóm cử tri của Tổng thống Trump.
Ngày 2/3, Tổng thống Trump cho biết ông kỳ vọng chiến sự sẽ kết thúc trong vòng 5 tuần. VinaCapital cho rằng Mỹ đang “hụt” dần dự trữ đạn dược và không thể đạt mục tiêu thay đổi chế độ, do đó có nhiều khả năng sẽ tìm cách kết thúc chiến sự trong khung thời gian này. Bên cạnh đó, nếu xung đột kéo dài đến mức dự trữ dầu của Trung Quốc bắt đầu suy giảm, VinaCapital kỳ vọng Trung Quốc sẽ gây sức ép lên Mỹ để kết thúc xung đột, thông qua việc tiếp tục siết chặt nguồn cung đất hiếm (vật liệu mà Mỹ cần để sản xuất vũ khí).
Tác động vĩ mô ở mức vừa phải đối với Việt Nam
Giá dầu toàn cầu đang tăng khoảng 30% kể từ đầu năm và nhiều khả năng đẩy lạm phát của Việt Nam từ khoảng 2.5% so với cùng kỳ lên gần 4% trong những tháng tới. Nhóm xăng dầu chiếm khoảng 4% rổ CPI, nhưng việc nhóm lương thực–thực phẩm chiếm gần 36% rổ CPI và phần lớn được sản xuất trong nước cũng tạo dư địa chính sách để hạn chế tác động của cú sốc lạm phát tạm thời lên nền kinh tế.
Giá dầu tăng cũng sẽ gây áp lực một phần lên tăng trưởng GDP, do Việt Nam nhập khẩu ròng năng lượng khoảng 1% GDP so với lượng năng lượng tiêu thụ (dù có khai thác dầu thô và khí). Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế bị tác động, Chính phủ tương đối dễ dàng bù đắp lực cản này bằng các biện pháp kích thích.
Ngoài ra, đà tăng giá dầu do căng thẳng hiện tại có thể được “giảm sốc” phần nào bởi việc OPEC dự kiến tăng sản lượng từ tháng 4 và tồn kho xăng dầu – đặc biệt tại Trung Quốc – được cho là đang ở mức cao nhất trong nhiều năm tính đến đầu năm 2026. Dù vậy, USD mạnh lên và giá vàng tăng (nhu cầu “trú ẩn”) có thể gây áp lực mất giá lên VND; kết hợp với CPI cao hơn sẽ củng cố dự báo trước đó của VinaCapital rằng lãi suất huy động 12 tháng tại Việt Nam có thể tăng thêm 50-100 điểm cơ bản trong năm nay lên khoảng 7%/năm.
Kịch bản chiến sự kéo dài và tác động đến Việt Nam
Các chuyên gia địa chính trị mà VinaCapital theo dõi đều đồng tình với quan điểm rằng xung đột này đang chuyển hóa thành một “cuộc chiến tiêu hao” (war of attrition), với nhiều khả năng kéo dài trong nhiều tuần, khi không bên nào tung được đòn mang tính quyết định. Một yếu tố khiến kịch bản “hạ nhiệt nhanh” trở nên phức tạp hơn – khác với xung đột 12 ngày năm ngoái – là việc đòn tấn công “chủ chốt” nhằm vào các lãnh đạo cấp cao của Iran dường như đã khiến các đơn vị quân đội Iran vận hành theo trạng thái bán tự chủ. Diễn biến này có thể làm gia tăng độ khó cho bộ máy lãnh đạo mới của Iran trong việc đưa ra một lệnh ngừng bắn. Dù vậy, hiện chưa có dấu hiệu cho thấy đây là một mục tiêu mà họ đang nhắm đến.
Một số chuyên gia/định chế uy tín (Standard Chartered, Goldman Sachs) ước tính xác suất 10-20% cho kịch bản xung đột kéo dài có thể dẫn tới Eo biển Hormuz “đóng cửa hoàn toàn”. Eo biển Hormuz đã bị “đóng cửa một phần”, chủ yếu là do phí bảo hiểm rủi ro và các chi phí liên quan tăng mạnh. Kịch bản “đóng cửa hoàn toàn” với xác suất 10-20% như trên – điều mà hầu như chưa từng xảy ra trong lịch sử - có thể buộc Iran phải tăng cường tấn công các tàu qua Eo biển, qua đó đẩy giá dầu lên trên 100 USD/thùng trong tương lai gần. Tuy nhiên, VinaCapital cho rằng đây là kịch bản xác suất thấp do mức độ thiệt hại đáng kể đối với kinh tế Trung Quốc (khi khoảng một nửa khối lượng dầu đi qua Eo biển này hướng tới Trung Quốc).
Trong kịch bản đó, các nhà hoạch định chính sách Việt Nam sẽ đối mặt 3 thách thức lớn:
- Lạm phát có thể vượt 5%, đẩy lãi suất huy động 12 tháng lên trên ngưỡng 7-8%.
- Tăng trưởng kinh tế giảm khoảng 1 điềm phần trăm do giá dầu duy trì ở mức cao.
- Xuất khẩu của Việt Nam có thể suy giảm đáng kể, nhiều khả năng kéo giảm thêm khoảng 1 điểm phần trăm trong tăng trưởng GDP.
Phương pháp cho ước tính này, ước tính tổng mức tác động giảm khoảng 2 điểm phần trăm đối với tăng trưởng GDP của Việt Nam trong kịch bản “chiến sự kéo dài”. Trong kịch bản này, tâm lý đối với thị trường chứng khoán và bất động sản sẽ rất tiêu cực. Tuy nhiên, không chỉ dừng ở yếu tố tâm lý, thực tế tại Việt Nam cho thấy dòng tiền của người gửi tiết kiệm thường có xu hướng rút khỏi thị trường chứng khoán khi lãi suất tiền gửi kỳ hạn 12 tháng tăng vượt ngưỡng 7-8%/năm. Đồng thời, mặt bằng lãi suất tiền gửi trên 7-8% thường kéo lãi suất vay mua nhà lên trên 12-13%/năm, và khi chạm ngưỡng này, nhu cầu/mức độ hào hứng với việc mua nhà thường suy giảm đáng kể.
Dù vậy, mức giảm 2 điểm phần trăm của tăng trưởng GDP trong kịch bản “chiến sự kéo dài” có thể đang phóng đại tác động thực tế lên tăng trưởng lợi nhuận (EPS) của các doanh nghiệp niêm yết. Việc xuất khẩu suy giảm sẽ gây áp lực lên tăng trưởng GDP và việc làm trong lĩnh vực sản xuất. Nhưng cũng cần lưu ý rằng năm ngoái, dù xuất khẩu tăng vọt đã thúc đẩy tăng trưởng GDP Việt Nam lên 8%, điều này không đồng nghĩa với việc tăng trưởng EPS bứt phá tương ứng.
Nhóm hưởng lợi và chịu tác động trên thị trường chứng khoán Việt Nam
Chiến sự tại Trung Đông đã đẩy giá dầu và vàng tăng, và kéo theo khả năng tăng phí vận tải/đường biển. Điều này có thể tạo áp lực tăng lên lãi suất tại Việt Nam do lạm phát và biến động tỷ giá (theo phân tích trên). Dưới đây là tổng hợp các ngành “hưởng lợi - chịu tác động” trước các yếu tố này:
Hưởng lợi từ giá dầu tăng cao: Các doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu sẽ ghi nhận lợi nhuận từ lượng hàng tồn kho hiện tại; doanh nghiệp lọc hóa dầu sẽ được hưởng lợi nhờ biên lợi nhuận lọc dầu (“crack spread”) mở rộng đi kèm với giá dầu tăng cao (hiện “crack spread” đang giao dịch ở mức cao nhất trong nhiều năm qua); các công ty dịch vụ dầu khí phụ trợ cho hoạt động Thăm dò & Khai thác (E&P) hưởng lợi từ giá dầu lên cao; và các doanh nghiệp sản xuất cao su tự nhiên cũng được hưởng lợi nhờ mối tương quan chặt chẽ giữa giá cao su tổng hợp và giá dầu, từ đó đẩy giá cao su tự nhiên tăng.
Lưu ý: Nếu Eo biển Hormuz bị đóng trong thời gian dài, doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu sẽ gặp khó khi tìm nguồn sản phẩm dầu mỏ thay thế từ Trung Đông; và doanh nghiệp đầu ngành khí tự nhiên của Việt Nam (GAS) cũng có thể gặp khó trong việc tìm nguồn LPG nhập khẩu để bán tại Việt Nam.
Ảnh hưởng tiêu cực từ giá dầu tăng cao: Hàng không, du lịch và các doanh nghiệp liên quan đến du lịch.
Hưởng lợi từ cước vận tải tăng: Các doanh nghiệp vận tải biển trong nước được hưởng lợi từ cước vận tải cao hơn và khả năng các tuyến đường di chuyển bị kéo dài do chiến tranh. Các cổ phiếu cảng biển niêm yết tại Việt Nam, nhóm thường được hưởng lợi từ các căng thẳng địa chính trị trong quá khứ, do cước vận tải tăng cao có xu hướng kéo theo phí bốc dỡ và lưu bãi của các doanh nghiệp khai thác cảng gia tăng (mặc dù một cuộc chiến tranh kéo dài và/hoặc việc phong tỏa Eo biển Hormuz chắc chắn sẽ tác động nghiêm trọng đến sản lượng vận tải toàn cầu).
Ảnh hưởng tích cực tới các nhóm khác: Doanh nghiệp sản xuất phân bón urê (do Iran chiếm khoảng 10% xuất khẩu urê toàn cầu) hay doanh nghiệp kinh doanh trang sức hưởng lợi từ lượng vàng tồn kho hiện tại, cũng như việc giá vàng tăng cao cùng nhu cầu tìm kiếm tài sản “trú ẩn an toàn” sẽ thúc đẩy tăng trưởng doanh thu.
Ảnh hưởng tiêu cực tới các nhóm khác: Doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu sang Trung Đông có thể bị giảm doanh số. Tuy nhiên doanh thu từ thị trường này thường chỉ chiếm dưới 10% tổng doanh thu của các doanh nghiệp niêm yết liên quan.
Ngoài các nhóm ngành nêu trên, cần lưu ý lãi suất tăng sẽ gây bất lợi cho các cổ phiếu nhạy cảm với lãi suất, bao gồm doanh nghiệp bất động sản. VinaCapital cũng cho rằng chứng khoán Mỹ nhạy cảm hơn so với các thị trường mới nổi trước cú sốc này, do thị trường Mỹ đang chịu lo ngại về tác động của AI đối với các công ty “phần mềm dạng dịch vụ (SaaS)” và hoạt động cho vay tín dụng tư nhân (private credit) đối với các công ty này. Nhà đầu tư Mỹ cũng đã luân chuyển dòng tiền từ các cổ phiếu phần mềm sang nhóm mà giới phân tích gọi là “Tài sản nặng, ít lỗi thời (HALO)”. Chỉ số MSCI EM (thị trường mới nổi) cũng đạt hiệu suất vượt trội so với S&P 500 khoảng 9% kể từ đầu năm và gần 30% kể từ đầu năm 2025. VinaCapital kỳ vọng hiệu suất vượt trội này sẽ tiếp diễn trong những tháng tới và cho rằng bất kỳ nhịp sụt giảm đáng kể nào của VN-Index đều là cơ hội mua vào.
Hàn Đông
