Từ NISA, SIP đến TISA: Bài học chuyển tiết kiệm thành đầu tư cho thị trường Việt Nam
Nhật Bản, Ấn Độ, Thái Lan và Đức đều đang dùng tài khoản ưu đãi thuế và cơ chế đầu tư định kỳ để đưa tiền gửi của hộ gia đình vào thị trường vốn. Tại Việt Nam, nhà đầu tư cá nhân đã là lực lượng dẫn dắt thị trường, nhưng chủ yếu giao dịch trực tiếp và ngắn hạn. Khi dòng vốn ngoại có cơ hội quay lại sau nâng hạng, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để biến lực cầu cá nhân thành nguồn vốn dài hạn ổn định.
Nhật Bản với mục tiêu 40% tài sản đầu tư vào năm 2040
Theo Hiệp hội Giao dịch Chứng khoán Nhật Bản (JSDA), hộ gia đình Nhật Bản nắm 2,386 ngàn tỷ yên tài sản tài chính, nhưng 47.2% trong số đó vẫn nằm ở tiền mặt và tiền gửi. Tài sản đầu tư chỉ chiếm 25.1%, thấp hơn nhiều so với mức 61.1% của Mỹ và 40.4% của Liên minh châu Âu (EU).
Để thu hẹp khoảng cách, Chiến lược Dịch vụ Tài chính thúc đẩy đầu tư tăng trưởng công bố ngày 21/07/2026 đặt chỉ tiêu nâng tỷ trọng tài sản đầu tư, gồm cổ phiếu, chứng chỉ quỹ và trái phiếu, lên 40% vào năm 2040.
Công cụ chính để đạt mục tiêu này là tài khoản đầu tư miễn thuế NISA. Đến tháng 12/2025, số tài khoản NISA đạt 28.21 triệu, trong đó riêng giai đoạn từ khi NISA mở rộng ra mắt năm 2024 đã tăng thêm 6.96 triệu tài khoản. Tổng giá trị đầu tư qua NISA đạt 71.4 ngàn tỷ yên. Chỉ trong năm 2025, nhà đầu tư đã mua 12.5 ngàn tỷ yên qua khung đầu tư dài hạn và 6,2 ngàn tỷ yên qua khung đầu tư định kỳ.
Đáng chú ý, NISA thu hút cả nhóm thu nhập thấp. Khảo sát của JSDA cho thấy 41.8% nhà đầu tư cá nhân có thu nhập dưới 3 triệu yên mỗi năm và 24.5% có thu nhập 3-5 triệu yên.
Khảo sát cũng chỉ ra mối liên hệ rõ giữa hiểu biết tài chính và hành vi đầu tư. Với cổ phiếu, 50.3% nhà đầu tư có hiểu biết tài chính cao chọn nắm giữ dài hạn, so với 36.2% ở nhóm hiểu biết thấp. Vì vậy, JSDA đang phối hợp với tổ chức giáo dục tài chính J-FLEC để nâng cao hiểu biết của nhà đầu tư.
Ấn Độ: 66 tháng dòng tiền dương liên tiếp
Theo Diễn đàn Môi giới Sở Giao dịch Chứng khoán Bombay (BBF), tài sản ròng của quỹ mở Ấn Độ đạt 917 tỷ USD vào cuối tháng 8/2026. Cùng tháng, dòng tiền đầu tư định kỳ qua kế hoạch SIP đạt kỷ lục 3.4 tỷ USD, với số tài khoản SIP vượt 100 triệu.
Quỹ cổ phiếu ghi nhận 66 tháng liên tiếp có dòng tiền vào ròng kể từ tháng 3/2021.
Nền nhà đầu tư cũng mở rộng nhanh. Ấn Độ có 237.7 triệu tài khoản lưu ký và khoảng 136 triệu nhà đầu tư, tương đương 9% dân số, và mỗi ngày có thêm 100,000 tài khoản mới.
Giá trị lớn nhất của dòng tiền SIP nằm ở tính ổn định. BBF cho biết trong năm tài khóa 2026, khối ngoại rút ròng khoảng 20 tỷ USD khỏi cổ phiếu Ấn Độ, mức kỷ lục, nhưng dòng vốn trong nước từ quỹ mở, SIP, bảo hiểm, quỹ hưu trí và nhà đầu tư cá nhân đã bù đắp hoàn toàn. Tỷ lệ sở hữu của khối ngoại theo đó giảm xuống 14.7% vốn hóa niêm yết, mức thấp nhiều năm, tạo dư địa để dòng vốn này quay lại.
Thái Lan, Đức, Thổ Nhĩ Kỳ tương tự hướng đi
Theo Hiệp hội Công ty Chứng khoán Thái Lan (ASCO), Thái Lan đang chuẩn bị ra mắt tài khoản tiết kiệm cá nhân TISA do Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán đề xuất. TISA hướng tới hai mục tiêu là tiết kiệm hưu trí và đầu tư dài hạn. Người tham gia được hưởng ưu đãi thuế, đầu tư vào chứng khoán Thái Lan và có thể chuyển đổi giữa các lớp tài sản. Với mục đích hưu trí, tài khoản phải được nắm giữ đến 55 tuổi và tối thiểu 5 năm; với mục đích đầu tư dài hạn, thời gian nắm giữ tối thiểu là 5 năm. Các chi tiết vẫn đang được thảo luận.
Tại Đức, số cổ đông đạt kỷ lục 14.1 triệu người năm 2025, tăng 2 triệu so với năm trước. Theo Hiệp hội Liên bang các Công ty Đầu tư Đức (bwf), cứ 5 người từ 14 tuổi trở lên thì có một người nắm cổ phiếu, nhờ kế hoạch đầu tư định kỳ vào ETF và sự phát triển của các công ty môi giới số. Từ năm 2027, Đức sẽ triển khai tài khoản hưu trí đầu tư có trợ cấp (Altersvorsorgedepot) cho cổ phiếu, quỹ và ETF, với trần chi phí 1% cho tài khoản chuẩn. Ở cấp châu Âu, hộ gia đình EU vẫn giữ khoảng 10 ngàn tỷ euro tiền gửi ngân hàng, trong khi mỗi năm 300 tỷ euro tiết kiệm chảy ra nước ngoài, chủ yếu sang Mỹ.
Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy quá trình chuyển dịch có thể diễn ra rất nhanh. Theo Hiệp hội Thị trường Vốn Thổ Nhĩ Kỳ (TCMA), tỷ trọng quỹ đầu tư và quỹ hưu trí trong tiết kiệm hộ gia đình tăng từ 13% năm 2019 lên 30% vào tháng 3/2026, dù tiền gửi vẫn chiếm 57%. Hiện cứ 5 người thì có một người tham gia quỹ hưu trí.
Việt Nam: Thị trường của nhà đầu tư cá nhân
Việt Nam hiện có 13.89 triệu tài khoản chứng khoán, tương đương khoảng 14% dân số và đã vượt mục tiêu 11 triệu tài khoản đặt cho năm 2030. Nhà đầu tư cá nhân trong nước chiếm hơn 99% số tài khoản và tạo ra bình quân 70.37% giá trị giao dịch trong giai đoạn 2016 đến 8 tháng đầu năm 2026.
Trong năm 2026, nhà đầu tư cá nhân là lực mua ròng chính, hấp thụ lượng bán ròng hơn 3.7 tỷ USD của nhà đầu tư tổ chức nước ngoài trong 8 tháng. Cấu trúc này tương tự Ấn Độ ở chỗ dòng vốn trong nước đỡ thị trường khi khối ngoại rút.
Khác biệt nằm ở kênh đầu tư. Tại Ấn Độ, tiền của cá nhân chảy qua quỹ mở và SIP, còn tại Việt Nam phần lớn là giao dịch trực tiếp. Tổng giá trị tài sản ròng của các quỹ đầu tư trong nước chỉ khoảng 3.2 tỷ USD, tương đương 0.62% GDP.
Thị trường do cá nhân dẫn dắt thường biến động mạnh, và kinh nghiệm khu vực trong năm 2026 cho thấy hai dạng rủi ro. Tại Hàn Quốc, KOSPI giảm 19.5% từ tháng 6 đến tháng 8 sau giai đoạn tăng nóng. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, dòng tiền đổ vào các quỹ có hiệu suất cao đã khuếch đại một cuộc khủng hoảng thanh khoản. Khảo sát của JSDA chỉ ra, mức hiểu biết tài chính ảnh hưởng trực tiếp đến việc nhà đầu tư chọn nắm giữ dài hạn hay lướt sóng.
Ở chiều cơ hội, lộ trình nâng hạng của FTSE Russell có thể mang lại 1.5-2 tỷ USD từ các quỹ ETF thụ động, kèm khả năng thu hút thêm quỹ chủ động. Khi nhà đầu tư tổ chức nước ngoài tham gia nhiều hơn, chức năng định giá của thị trường được cải thiện và độ biến động có thể giảm. Mục tiêu đến năm 2035 là giảm tỷ trọng giao dịch của cá nhân xuống 60%, nâng phần của nhà đầu tư tổ chức và nước ngoài lên 40%.
Các mô hình NISA, SIP, TISA và tài khoản hưu trí của Đức gợi ý một số hướng đi cho Việt Nam. Trước hết là tài khoản ưu đãi thuế gắn với thời gian nắm giữ, trong đó ưu đãi chỉ áp dụng khi nhà đầu tư giữ tối thiểu 5 năm hoặc đến tuổi nghỉ hưu, qua đó khuyến khích hành vi dài hạn.
Dự thảo Luật Thuế thu nhập cá nhân đang được nghiên cứu, với đề xuất về thuế suất chuyển nhượng chứng khoán, là thời điểm phù hợp để cân nhắc cơ chế này. Song song, có thể phát triển các kênh đầu tư định kỳ chi phí thấp tương tự SIP hay kế hoạch đầu tư ETF ở Đức, kèm trần chi phí rõ ràng.
Việc phát triển quỹ hưu trí và quỹ đầu tư phù hợp với mục tiêu nâng giá trị tài sản ròng quỹ đầu tư lên tối thiểu 5% GDP và tăng tài sản quỹ hưu trí 11.5% mỗi năm giai đoạn 2026-2030. Cuối cùng, giáo dục tài chính cần đi kèm, bởi dữ liệu của Nhật Bản cho thấy hiểu biết tài chính cao gắn với tỷ lệ nắm giữ dài hạn cao hơn.
Việt Nam đã có quy mô nhà đầu tư cá nhân lớn. Bước tiếp theo là chuyển một phần dòng tiền này sang các kênh dài hạn, qua đó tạo nền vốn ổn định cho thị trường khi đón dòng vốn quốc tế.
Thu Minh
