Bài học quản trị rủi ro quỹ mở cho thị trường tăng trưởng nhanh như Việt Nam
Cuộc khủng hoảng quỹ đầu tư tại Thổ Nhĩ Kỳ diễn ra ở một thị trường có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam. Nhà đầu tư cá nhân chiếm tỷ trọng lớn, dòng tiền vào quỹ tăng nhanh và nhiều doanh nghiệp niêm yết quy mô nhỏ. Khi thị trường quỹ Việt Nam được kỳ vọng tăng hơn gấp đôi quy mô so với GDP đến năm 2030, các bài học từ Thổ Nhĩ Kỳ và khu vực tại Diễn đàn Chứng khoán châu Á (ASF) 2026 trở nên đáng chú ý.
Thị trường quỹ Việt Nam nhỏ nhưng sắp tăng tốc
Theo báo cáo của Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán Việt Nam (VASB) do Công ty Chứng khoán BIDV (BSC) thực hiện, Việt Nam có 36 công ty quản lý quỹ, quản lý 91 quỹ mở, 3 quỹ đóng, 3 quỹ thành viên, 21 quỹ ETF và 1 quỹ bất động sản. Tổng giá trị tài sản ròng 83,974 tỷ đồng, tương đương 3.2 tỷ USD hay khoảng 0.65% GDP. Mục tiêu đến năm 2030 là nâng quy mô này lên tối thiểu 5% GDP, trong khi tài sản quỹ hưu trí được kỳ vọng tăng bình quân 11.5% mỗi năm trong giai đoạn 2026-2030.
Dư địa tăng trưởng còn rất lớn, bởi nhà đầu tư cá nhân hiện chủ yếu giao dịch trực tiếp, chiếm hơn 99% số tài khoản và khoảng 70% giá trị giao dịch.
Kinh nghiệm của Ấn Độ, Nhật Bản và Đức cho thấy khi tiền của cá nhân chuyển sang kênh quỹ, quy mô thị trường quỹ có thể tăng rất nhanh. Theo Hiệp hội Thị trường Vốn Thổ Nhĩ Kỳ (TCMA), tỷ trọng quỹ đầu tư và quỹ hưu trí trong tiết kiệm hộ gia đình nước này tăng từ 13% năm 2019 lên 30% vào năm 2026. Tuy nhiên, chính tốc độ tăng nhanh đó lại đi kèm rủi ro tích tụ.
5 cơ chế rủi ro từ trường hợp Thổ Nhĩ Kỳ
Phân tích của TCMA chỉ ra 5 cơ chế khiến 131 quỹ với khoảng 18,3 tỷ USD tài sản phải đóng giao dịch và thanh lý.
Cơ chế đầu tiên là lệch pha thanh khoản. Quỹ cho phép nhà đầu tư rút vốn hằng ngày, trong khi cổ phiếu quỹ nắm giữ chỉ bán được dần. Khi vị thế của quỹ quá lớn so với thanh khoản thực tế của cổ phiếu, quỹ không thể đáp ứng lệnh rút mà không làm sụt giá.
Rủi ro này càng nghiêm trọng khi quỹ tập trung vào cổ phiếu nhỏ và bên liên quan. Một số quỹ đã tích lũy lượng lớn cổ phiếu của doanh nghiệp nhỏ có liên quan tới chính công ty quản lý quỹ. Trong một trường hợp, công ty mẹ của công ty quản lý quỹ sở hữu khoảng 29% cổ phần, còn các quỹ do họ quản lý nắm thêm 33%. Từ đó hình thành cơ chế thứ ba là hiệu suất tự tạo: quỹ mua làm giá cổ phiếu tăng, hiệu suất quỹ tăng theo, thu hút thêm dòng tiền để quỹ tiếp tục mua. Hiệu suất cao lúc này chủ yếu phản ánh hoạt động mua của chính quỹ.
Rủi ro sau đó lan sang những khu vực tưởng như an toàn. Một số quỹ thị trường tiền tệ chịu rủi ro thông qua giao dịch repo dùng cổ phiếu làm tài sản bảo đảm. Cuối cùng, đà tăng giá còn làm méo mó chỉ số và tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng, khi đưa một số doanh nghiệp nhỏ vào rổ blue-chip BIST-30. MSCI đã cảnh báo về hành vi giao dịch phối hợp và ảnh hưởng tới tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng, đặt câu hỏi về cách đối xử với cả thị trường Thổ Nhĩ Kỳ.
Kinh nghiệm quốc tế
Bộ quy định mới của Thổ Nhĩ Kỳ, cùng kinh nghiệm của các thị trường khác được trình bày tại ASF AGM 2026, cung cấp một danh mục công cụ khá đầy đủ.
Ở khâu đầu tư, Thổ Nhĩ Kỳ gắn hạn mức đầu tư của quỹ phòng hộ với tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng của tổ chức phát hành, yêu cầu chứng chỉ quỹ bất động sản và/hoặc quỹ đầu tư mạo hiểm niêm yết mà quỹ nắm giữ được định giá theo giá trị tài sản ròng (NAV) thay cho giá thị trường dễ bị đẩy. Cổ phiếu do quỹ nắm giữ qua quỹ phòng hộ/quỹ đặc biệt giữ cũng bị loại khỏi phần tính tỷ lệ tự do chuyển nhượng, nhằm hạn chế việc quỹ làm méo trọng số chỉ số.
Về minh bạch, khi mức sở hữu của một nhà đầu tư trong quỹ (giao dịch trên TEFAS - nền tảng giao dịch quỹ điển tử Thổ Nhĩ Kỳ) vượt các ngưỡng từ 30% đến 90%, tên và tỷ lệ sở hữu phải được công khai, quỹ phòng hộ giao dịch trên TEFAS; phải công bố trên cổng thông tin điện tử chính thức trong vòng ba ngày làm việc sau kỳ báo cáo.
Quỹ thị trường tiền tệ chịu kỷ luật chặt hơn. Đầu tư tối thiểu 10% vào trái phiếu Chính phủ, tài sản cơ sở của repo cổ phiếu giới hạn trong rổ BIST-30 và giao dịch repo niêm yết chuyển qua đối tác bù trừ trung tâm. Ở cấp công ty, vốn tối thiểu của công ty quản lý quỹ được nâng lên, kèm yêu cầu bổ sung vốn khi quỹ phòng hộ chiếm trên 50% tài sản quản lý.
Kiểm tra sức chịu đựng là công cụ khác. Theo Hiệp hội Liên bang các Công ty Đầu tư Đức (bwf), Cơ quan Chứng khoán và Thị trường châu Âu (ESMA) đã tham vấn trong năm 2026 về kịch bản kiểm tra sức chịu đựng cho quỹ thị trường tiền tệ.
Về phía chỉ số, Borsa İstanbul đã loại các cổ phiếu biến động quá mạnh khỏi chỉ số tham chiếu và bổ sung điều kiện về biến động giá, quy mô vốn chủ sở hữu cho bảng blue-chip.
Liên hệ với Việt Nam
Theo các báo cáo của VASB và Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Việt Nam (VBMA), Việt Nam đã có một số bước đi theo hướng tăng minh bạch. Thông tư 08/2026/TT-BTC siết công bố thông tin với giao dịch của người nội bộ và người có liên quan. Luật số 76/2025/QH15 yêu cầu doanh nghiệp thu thập và cập nhật thông tin chủ sở hữu hưởng lợi. Nghị định 306/2025/NĐ-CP bổ sung biện pháp buộc quản lý tách biệt tài sản khách hàng với tổ chức cung cấp dịch vụ liên quan tới trái phiếu phát hành riêng lẻ. Bên cạnh đó, dự thảo sửa đổi Thông tư 91/2020/TT-BTC về chỉ tiêu an toàn tài chính của công ty chứng khoán và công ty quản lý quỹ đang được xây dựng.
Khi thị trường quỹ mở rộng, một số vấn đề cần được quan tâm từ sớm. Thanh khoản của tài sản quỹ phải tương xứng với tần suất cho phép rút vốn, đặc biệt với các quỹ đầu tư cổ phiếu vốn hóa nhỏ. Giao dịch với bên liên quan giữa quỹ, công ty quản lý quỹ và doanh nghiệp trong cùng hệ sinh thái cần được kiểm soát chặt.
Chất lượng tài sản bảo đảm sẽ trở thành vấn đề khi thị trường repo, vốn được khảo sát ASIFMA-KPMG chỉ ra là đang thiếu, bắt đầu phát triển.
Tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng và tiêu chí đưa cổ phiếu vào chỉ số cũng cần được chú trọng, bởi đây là yếu tố MSCI theo dõi sát khi đánh giá nâng hạng.
Cuối cùng là giáo dục nhà đầu tư về rủi ro chạy theo hiệu suất ngắn hạn, khi khảo sát của Hiệp hội Giao dịch Chứng khoán Nhật Bản (JSDA) cho thấy nhà đầu tư có hiểu biết tài chính cao có xu hướng nắm giữ dài hạn nhiều hơn.
Thu Minh
