Bấp bênh cá tra
Tiên phong khai phá đưa cá tra đến với người tiêu dùng thế giới mang lại giá trị trên 1,5 tỷ USD mỗi năm cho đất nước cũng như lợi nhuận đáng kể cho các bên liên quan trong chuỗi sản xuất, phân phối và tiêu thụ sản phẩm, nhưng có thời điểm không ít trong số các DN làm ăn chân chính đã phải “buông tay chèo”....
Cá nguyên liệu khan hiếm, giá tăng quá cao lại rất khó mua, công nhân nghỉ việc liên tục, không ít nhà máy phải giảm công suất hoặc tạm đóng cửa. Tình trạng này xảy ra từ hơn bốn tháng trước và đang diễn ra nghiêm trọng. Dù cá bán được giá cao, nhưng việc đầu tư nuôi cá vẫn trầm lắng. Giá cá tra nguyên liệu hiện đã ở mức trên 25.000 đồng/kg, tăng 70% so với cùng kỳ năm ngoái và sẽ còn tăng trong thời gian tới. Chính vì vậy, một số chủ ao nuôi vẫn đang “găm” hàng chờ giá lên.
Giám đốc một DN chuyên kinh doanh cá tra nói qua điện thoại giọng rầu rĩ: Công ty đã đặc phái nhân viên nằm vùng tại khắp các địa bàn để thu mua cá nguyên liệu nhưng từ đầu năm đến nay nhà máy luôn trong tình trạng ngày làm ngày nghỉ. Nếu điều này tái diễn liên tục chắc DN chỉ còn nước đóng cửa!
Đã có lúc người tham gia vào chuỗi giá trị này nghĩ đến việc bỏ nghề. Đó là thời điểm năm 2008, cá tra rơi vào tình trạng “khủng hoảng” khi ở trong nước dư thừa nguyên liệu, trong khi người tiêu thụ trên thế giới thắt chặt chi tiêu do khủng hoảng tài chính. Giá cá tra nguyên liệu và XK liên tục sụt giảm, lợi nhuận thu hẹp. Người nuôi cá, thậm chí cả một số nhà NK cũng đổ lỗi cho nhà xuất khẩu, trong khi chính DN cũng là nạn nhân từ những bất trắc trên thị trường. Cá tra là sản phẩm đặc thù, cho dù là cá trong ao nuôi hay cá trong kho lạnh thì càng để lâu chi phí càng lớn. Vì vậy, cả người nuôi và DN đôi khi để giải phóng hàng lấy tiền quay vòng vốn và đáo hạn ngân hàng mà buộc phải hạ giá bán, chấp nhận không lãi hoặc thậm chí thua lỗ. Khủng hoảng thừa cá nguyên liệu năm 2008 là bài học xương máu nhãn tiền đồng thời đã để lại “di chứng” cho thời điểm hiện tại và sẽ kéo dài trong ít nhất 8 tháng đầu năm 2011 khi nhiều DN phải giảm đáng kể công suất hoặc tạm đóng cửa, công nhân nghỉ việc do thiếu trầm trọng nguyên liệu sản xuất.
Trong ngành sản xuất cá tra, các bên tham gia trong chuỗi sản xuất từ người nuôi, công ty chế biến, công ty sản xuất thức ăn, thú y, con giống đến nhà phân phối và tiêu thụ sản phẩm đều bình đẳng và có chung lợi ích được hưởng từ con cá tra. Vì vậy, cách làm ăn chụp giật sẽ không thể tồn tại lâu dài, và liên kết trở thành xu hướng tất yếu của ngành công nghiệp cá tra trong tương lai, đảm bảo lợi ích của các bên tham gia trong chuỗi giá trị. Trong đó, vai trò quản lý của Nhà nước là quan trọng trong việc quy hoạch và định hướng ngành phát triển bền vững. Tuy nhiên, là nước sản xuất, XK cá tra chủ lực trên thế giới, nhưng thực tế trong thời gian qua ngành cá tra Việt Nam vẫn thiếu chuyên nghiệp và phát triển bấp bênh - hay nói đúng hơn - vẫn chưa phải là ngành sản xuất công nghiệp. Thể hiện ở công tác quy hoạch vùng nuôi, sản lượng; ở công tác giống và kiểm soát chất lượng con giống; ở liên kết sản xuất và kiểm soát chi phí đầu vào...
Trong nỗ lực liên tục và cải thiện phát triển bền vững không ngừng của cả ngành cá tra trong vài năm trở lại, thì cũng chưa có loài cá nào chịu nhiều sức ép "một chiều" như cá tra hiện nay. Đó là việc ngày càng gia tăng các “chiến dịch” bôi xấu cá tra Việt Nam trên các phương tiện truyền thông tại một số thị trường nhằm hạ bệ hình ảnh cá tra trên trường quốc tế. Gần đây nhất là phóng sự phát trên kênh truyền hình Đức ngày 9/3/2011, trong đó nhóm phóng viên và chuyên gia của WWF tại Đức thực hiện chương trình phóng sự với dụng ý xấu, thiếu công bằng, một số ít hình ảnh không đẹp về quá trình sản xuất cá tra lại được khắc họa rõ nét như là điển hình của ngành sản xuất cá tra Việt Nam.
Âu cũng là một bài học! Tuy nhiên, vấn đề tập trung ở khâu trước chế biến nhưng hình như tiếng nói của những người nuôi cá chưa đủ mạnh. Và hình như đã từ lâu, câu chuyện thị trường nghiễm nhiên thuộc về trách nhiệm của DN và ngay cả việc kiểm soát chất lượng nguyên liệu cũng chẳng ai khác ngoài DN? Thiết nghĩ, việc thành lập Hiệp hội nuôi cá tra là rất cần thiết nhằm bảo vệ quyền lợi của người nuôi cũng như nâng cao tiếng nói của cả một cộng đồng trước các vấn đề đặt ra của thị trường, chất lượng, chi phí đầu vào và cả thông tin về nuôi trồng đến người tiêu dùng thế giới.
Vasep
