Basel 3 và những trở ngại cơ bản
Sau một thời gian chuẩn bị, các thành viên Ủy ban Basel (UB) đã đưa ra qui định mới về vốn dưới tên gọi là Basel 3. Mục tiêu chủ yếu là khắc phục những hạn chế về qui định vốn trước đây và tăng cường quản lý rủi ro, đảm bảo ổn định hoạt động ngân hàng. Trong đó, thành công lớn nhất của UB là thỏa thuận tăng tỉ lệ vốn ngân hàng cần nắm giữ. Các thành viên cũng đề ra qui chế giám sát khắt khe hơn và nhiều qui định khác nhằm ngăn ngừa khủng hoảng trong tương lai như tiêu chuẩn thanh khoản, phần vốn tăng thêm đối với những ngân hàng lớn và cơ chế giải quyết toàn cầu đối với các doanh nghiệp đổ vỡ.
Cũng như Basel 2, việc thực hiện các qui định mới về vốn không thể tránh khỏi sự chậm trễ, nhất là sau tác động của khủng hoảng và suy thoái kinh tế toàn cầu, Basel 3 chỉ có thể thực hiện được khi tất cả các thị trường tài chính lớn hoạt động dựa trên một qui chế chung và đảm bảo tăng trưởng và ổn định hệ thống tài chính. Vì thế, UB đã đề ra lộ trình 8 năm nhằm tránh ảnh hưởng đến mô hình ngân hàng hay buộc các ngân hàng phải thay đổi phương thức kinh doanh.
Mặc dù vậy, tại các ngân hàng đã hình thành cao trào chống phá các điều chỉnh quốc tế với lập luận là việc tăng vốn có thể làm giảm cho vay và ngăn cản phục hồi kinh tế. Nỗ lực này được dẫn dắt bởi Viện Tài chính quốc tế (IIF), cơ quan đại diện cho trên 400 công ty tài chính trên thế giới do Josef Ackermann (thành viên HĐQT Deutsche Bank) làm chủ tịch. Theo ước lượng tại nghiên cứu của IIF, qui chế vốn đề xuất có thể ảnh hưởng đến việc làm của 9,7 triệu lao động, xói mòn 3,1% tăng trưởng kinh tế toàn cầu, và đây là thách thức mới nhất đối với Basel.
Các ngân hàng cũng lập luận rằng, một số qui định có thể gây bất lợi hơn cho họ so với những ngân hàng ở nước khác. CHLB Đức, Pháp và Nhật Bản dẫn đầu trong việc đề nghị giảm nhẹ qui định đề xuất tháng 12/2009 và kéo dài thời gian thực hiện, trong khi phía Anh và Mỹ phản đối đề xuất này.
Tháng 6/2010, UB đã nhất trí thu hẹp định nghĩa vốn ngân hàng, tập trung vào cổ phần thường, bao gồm các khoản thu từ tiền bán cổ phần và lợi nhuận giữ lại. Các hình thức vốn khác cho phép đưa vào qui định vốn mới trong thời kỳ khủng hoảng như lợi nhuận thu từ dịch vụ cầm cố và thuế hoãn lại, thì nay chưa đưa vào vốn dự phòng tổn thất trong Basel 3, khi qui định được công bố cuối tuần trước. Yêu cầu về vốn khắt khe hơn có thể chưa áp dụng cho trường hợp Hy Lạp do quốc gia này không thể trả được nợ đến hạn, đây cũng là lý do để một số thành viên UB giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng.
Tại cuộc họp vào tháng 9/2010, UB đã đưa ra tỉ lệ vốn thực tế và phía Mỹ đã đề nghị tỉ lệ vốn cấp I là 8% trên tài sản có rủi ro, tăng 4% so với qui định tại Basel 2. Tỉ lệ này cuối cùng được ấn định là 7% sau khi phía Canada đổi hướng và ủng hộ quan điểm của CHLB Đức. Cụ thể là, các ngân hàng Canada đã gây sức ép lên các nhà điều chỉnh chính sách hạ thấp tỉ lệ vốn do lo ngại là dẫn tới sự thiếu công bằng do mức độ thiệt hại trong khủng hoảng tài chính khác nhau.
Theo báo cáo cuối tháng 12/2010 của UB, sau khi giảm nhẹ qui định về vốn, các ngân hàng vẫn phải bổ sung thêm 800 tỉ USD vào vốn và phần lớn ngân hàng có khả năng tăng vốn bằng cách giữ lại lợi nhuận trước khi qui định mới có hiệu lực.
Vấn đề còn tranh cãi trong qui định vốn mới là thanh khoản và tỉ lệ đòn bẩy sau khi UB Basel chấp thuận tỉ lệ đòn bẩy 3% (tháng 7/2010), tỉ lệ đòn bẩy này đang được thử nghiệm và sẽ xem xét lại trước khi có hiệu lực. Một số người ủng hộ tỉ lệ này vì nó tạo thuận lợi cho ngân hàng trong việc huy động vốn cổ đông để tăng vốn, nhưng các ngân hàng tại châu Âu và châu Á phản đối do tỉ lệ đòn bẩy liên quan đến mọi tài sản bất chấp rủi ro và ngân hàng có thể vay quá mức, ngân hàng càng vay nhiều thì rủi ro càng cao do một sự giảm nhỏ trong giá tài sản có thể quét sạch cổ phần và làm ngân hàng trở nên mất khả năng thanh toán. Tại cuộc họp cuối tháng 11/2010, đa số các nước thành viên Liên minh châu Âu (EU) phản đối việc chấp nhận tỉ lệ này, nên EU có thể loại trừ tỉ lệ đòn bẩy khi đưa qui chế Basel vào luật trong năm tới, trong khi phía Mỹ chấp thuận tỉ lệ đòn bẩy này.
Vấn đề thanh khoản cũng là chủ đề tranh cãi và chưa thống nhất, đặc biệt khi một ngân hàng lớn bị mất khả năng thanh toán nhưng rất khó giải quyết vì qui mô quá lớn.
Sự sụp đổ của Lehman cũng cho thấy sự cần thiết của một cơ chế xuyên quốc gia để giảm những ngân hàng yếu trên toàn cầu. Trên 80 vụ kiện các công ty liên quan đến hàng loạt chi nhánh trên thế giới, cản trở nỗ lực phục hồi của các ngân hàng và huỷ hoại phần lớn giá trị tài sản của họ. Tuy nhiên, các thành viên Ủy ban ổn định tài chính (FSB) chưa thống nhất cách thức phân bổ thiệt hại giữa các quốc gia khi một ngân hàng toàn cầu thua lỗ và cách thức mà các cơ quan quyền lực pháp lý của các nước khác nhau có thể thừa nhận một cơ quan riêng thanh toán cho ngân hàng, việc tính toán và xác định hướng giải quyết các ngân hàng khổng lồ cũng rất khó khăn mặc dù các thành viên đều thấy rõ bài học lớn nhất về rủi ro hệ thống của khủng hoảng. Theo các thành viên, FSB đã hoãn lại quyết định cho đến năm 2011 do sự bất đồng sâu sắc giữa các quốc gia.
Một thách thức còn lại là sự lệ thuộc vào các mô hình đo lường rủi ro bên trong ngân hàng do mỗi ngân hàng áp dụng phương pháp xếp hạng nội bộ khác nhau, điều này dẫn đến sự khác biệt rất lớn trong cách thức tính toán tài sản rủi ro. Trong khi các ngân hàng nhỏ sử dụng tiêu chuẩn tỉ trọng rủi ro theo qui định Basel, những ngân hàng lớn nhất lại sử dụng mẫu thức riêng để xác định qui mô rủi ro để ấn định tài sản trong tỉ trọng vốn tính toán.
Với những khác biệt và bất đồng nêu trên, Hội nghị G20 tại Soeul vào tháng 11/2010 không thành công cũng là điều dễ hiểu, và Ngân hàng Thanh toán quốc tế đang tiếp tục rà soát lại các qui định Basel 3 cũng như lộ trình triển khai thực hiện.
Ts. Hoàng Thế Thoả
SBV
