Cần đánh thức sớm kinh tế bạc
Năm 2019, tôi đến Nga, vào tham quan bảo tàng danh tiếng Hermitage. Ngoài sự kỳ vĩ mà nhân loại và nước Nga lưu truyền cho hậu thế thì có một điểm rất lạ và… hay là hầu hết các nhân viên thuyết minh ở Bảo tàng đều là người cao tuổi. Nên, khi không có khách họ ngồi ngay chiếc ghế ở cửa phòng, khách đoàn vào, họ vừa giới thiệu, thuyết minh sơ lược cho khách; vừa nhắc nhẹ những vị khách đến quá gần hoặc tìm cách chạm vào các hiện vật trưng bày.
Tôi hỏi thì được biết, một trong những chính sách của Nga là trưng dụng các ông bà nghỉ hưu. Họ có kiến thức về lịch sử, có cả thời gian trải nghiệm, từng đi qua thời chiến tranh, phục hồi, kiến thiết nên họ thuyết minh bằng sự hiểu biết và kinh nghiệm sống. Và quan trọng nữa là họ có được công việc, có thu nhập dù không cao.
Mới đây, bạn tôi ở Mỹ về, lưu trú một khách sạn ở An Phú Đông, (quận 12 cũ), nhân viên dọn phòng ở đây là một bác lớn tuổi. Vì là khách sạn nhỏ nên ông chủ chọn hình thức nhân viên dọn dẹp làm theo giờ, tuyển người ngoài 60 vì họ đã nghỉ hưu, có kinh nghiệm làm việc nhà. Họ làm việc kỹ lưỡng, đầy trách nhiệm, giao tiếp với khách cũng rất hòa nhã, thân thiện. Hay khu chung cư nơi tôi ở, phường Cầu Ông Lãnh (quận 1 cũ) cũng tuyển các nhân viên dọn dẹp, vệ sinh, kể cả bảo vệ đều là người cao tuổi. Tất nhiên, họ đều còn rất khỏe, làm việc tận tụy, có thể chậm một chút nhưng chu đáo, cư xử đàng hoàng, lịch sự.
Một vài ví dụ nêu trên để thấy, người cao tuổi hiện nay đang dự phần một cách năng động vào nhịp sống xã hội thông qua các công việc phù hợp, cách thức tổ chức, đơn vị biết cách tận dụng lợi thế của họ. Từ đó, nếu nhìn nhận cho công tâm, rõ ràng người cao tuổi không hẳn là “gánh nặng” mà ngược lại, trong nhiều người, nhóm người già, họ trở thành một đối tượng lao động hữu ích cho cộng đồng, xã hội.
Điều này, tại Hội nghị về tình hình phát triển kinh tế bạc trên thế giới và thích ứng chính sách, chiến lược của Việt Nam (do Hội Người cao tuổi Việt Nam và Bộ Y tế cùng các cơ quan liên quan phối hợp tổ chức, kết nối trực tuyến từ trụ sở Chính phủ tới các tỉnh, thành phố vào ngày 11/3 vừa qua), Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh “Văn kiện Đại hội XIV của Đảng không chỉ xem người cao tuổi là đối tượng thụ hưởng phúc lợi mà còn là một bộ phận của nguồn nhân lực”.
Từ đó đặt ra giải pháp để triển khai và cụ thể hóa kinh tế bạc (hay còn gọi là kinh tế tóc bạc) - chỉ toàn bộ các hoạt động, sản phẩm, dịch vụ được thiết kế, vận hành nhằm đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi.
Từ năm 2011, Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa dân số. Đến tháng 3/2025, cả nước đã có gần 17 triệu người cao tuổi. Trước hết, đó là thách thức, là áp lực cho an sinh xã hội khi nỗ lực thực hiện các chính sách chăm lo sức khỏe, chất lượng sống cho người cao tuổi. Kế đến, dù tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đã tăng cao, lên khoảng 73.7 – 74.7 tuổi nhưng thời gian sống khỏe mạnh lại không dài, khoảng 10-14 năm cuối đời họ sống chung với bệnh tật. Đây là gánh nặng lớn cho chính người cao tuổi, người nhà và xã hội.
Tuy nhiên, khi xã hội phát triển, kéo theo nhu cầu, điều kiện và các dịch vụ, ngành nghề chăm sóc, phục vụ người cao tuổi nói chung cũng tăng dần và đạt ở chuẩn khá cao. Điều này mở ra một “ngách” thị trường sôi động và đang có sức “mua” rất lớn. Chỉ tính riêng ở khu vực TP.HCM hiện nay, nơi có khoảng từ 1.6 đến 1.7 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 11–12% dân số cùng với một bộ phận lớn dân số trung niên đang bước vào giai đoạn chuẩn bị nghỉ hưu thì nhu cầu về chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, nhà ở thích ứng, du lịch nghỉ dưỡng và các dịch vụ hỗ trợ cuộc sống độc lập đang ngày càng gia tăng.
Đồng thời, để người già không chỉ là người thụ hưởng, mà còn là một bộ phận lao động hữu ích thì các ngành, nghề, lĩnh vực có thể tận dụng người già khỏe mạnh để khai thác ưu thế ở họ.
Mới đây, dưới góc độ tham vấn chính sách, Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM đã đưa ra những gợi ý về việc Thành phố cần xây dựng hệ sinh thái dịch vụ tích hợp giữa y tế, công nghệ và du lịch. Thành phố có thể phát triển thành trung tâm nghỉ dưỡng và chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi trong khu vực, gắn kết các dịch vụ du lịch sinh thái, trị liệu và chăm sóc chuyên sâu. Hoặc mô hình chăm sóc sẽ chuyển từ dưỡng lão nội trú sang “già hóa tại chỗ”, ưu tiên chăm sóc tại nhà và cộng đồng, kết hợp với các trung tâm phục hồi chức năng đóng vai trò hạt nhân.
Vấn đề đặt ra là bên cạnh hệ thống an sinh mà TP.HCM đang triển khai khá hữu ích (như thăm khám miễn phí cho toàn bộ người già) thì còn cần phát triển các công cụ tài chính hưu trí đa tầng như hưu trí cá nhân, bảo hiểm hưu trí thương mại và bảo hiểm chăm sóc dài hạn.
Ngay cả đối với các mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), cũng phải tính đến việc thiết lập quanh các ga metro, giúp người cao tuổi tiếp cận dịch vụ thiết yếu trong bán kính 15–20 phút.
Điều đó có ý nghĩa thiết thực và nhân văn khi các điều kiện chăm sóc người thụ hưởng cũng phải nâng cao để đi cùng với nhịp sống xã hội. Đồng thời, mở ra nhiều cơ hội để người lao động cao tuổi vẫn còn khả năng làm việc, có thu nhập, độc lập tài chính.
Quốc Học
