Chiến sự Iran, tín dụng tư nhân và những hồi ức về khủng hoảng 2008
Làn sóng rút vốn của giới đầu tư đang khiến thị trường lo ngại, nhưng hệ thống tài chính toàn cầu hiện được chuẩn bị tốt hơn để đối phó với các cú sốc.
Vào mùa hè năm 2008, ngay trước cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, hai xu hướng đáng lo ngại đã xuất hiện cùng lúc: Giá dầu tăng vọt lên gần 150 USD/thùng, trong khi các quỹ tư nhân nắm giữ các khoản vay dưới chuẩn (subprime) bắt đầu ghi nhận thua lỗ ngày càng lớn.
Hiện nay, nhiều nhà đầu tư có thể cảm thấy một cảm giác “đang xem một bộ phim cũ”. Trong tháng này, cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran khiến giá dầu biến động mạnh, và dù vẫn thấp hơn nhiều so với đỉnh năm 2008 (đặc biệt nếu tính theo lạm phát), giá dầu vẫn có thể tiếp tục tăng do mức độ gián đoạn nguồn cung đang ở quy mô chưa từng có.
Trong khi đó, tin xấu cũng đang xuất hiện từ khu vực tài chính ngoài ngân hàng, lần này là từ các quỹ tín dụng tư nhân.
Các cơ quan quản lý đã nhiều lần cảnh báo rằng thị trường tín dụng tư nhân có dấu hiệu quá nóng. Một số ngân hàng lớn như JPMorgan cũng đang giảm mức độ tiếp xúc với lĩnh vực này, vốn theo lời CEO Jamie Dimon là chứa nhiều “con gián” - ám chỉ các khoản vay có vấn đề.
Điều đáng lo ngại hơn là nhiều quỹ đầu tư, từ các tổ chức lớn như Morgan Stanley và BlackRock đến các công ty chuyên biệt như Blue Owl và Cliffwater, cho biết nhà đầu tư đang tìm cách rút vốn khỏi các quỹ.
Nguyên nhân không chỉ đến từ chiến sự mà còn từ nỗi lo rằng trí tuệ nhân tạo (AI) có thể làm suy yếu mô hình kinh doanh của nhiều công ty phần mềm được tài trợ bởi tín dụng tư nhân. Đồng thời, lĩnh vực này còn phải đối mặt với khoảng 40 tỷ USD nghĩa vụ rút vốn vào năm 2028.
Tuy vậy, rủi ro không chỉ nằm ở AI, như trường hợp ngân hàng Anh MFS phá sản gần đây đã cho thấy.
Phần lớn các quỹ tín dụng tư nhân có quy định giới hạn mức rút vốn hàng quý ở 5% tài sản, cho phép họ tạm ngăn dòng tiền rút ra quá mức. Tuy nhiên, làn sóng rút vốn hiện nay vẫn khiến nhiều người nhớ lại năm 2008.
Thậm chí, Kunal Shah, một lãnh đạo cấp cao của Goldman Sachs, nói với khách hàng rằng nhiều nhà tài chính “đang vui vì giờ có chuyện khác để nói ngoài các khoản đầu tư vào phần mềm và tín dụng tư nhân” - ám chỉ cuộc chiến Iran.
Thẳng thắn hơn, không chỉ Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể muốn sự chú ý tập trung vào chiến tranh (để tránh các tranh cãi chính trị khác), mà một số nhà tài chính cũng có lý do để tránh sự soi xét của dư luận, đặc biệt khi nhà đầu tư cá nhân đã đổ tiền mạnh vào tín dụng tư nhân với sự ủng hộ của Nhà Trắng.
Liệu có nguy cơ khủng hoảng như năm 2008?
Trong ngắn hạn, khả năng xảy ra một cú sốc tài chính mang tính hệ thống như năm 2008 là không lớn.
Một lý do là quy mô thị trường tín dụng tư nhân khoảng 2 ngàn tỷ USD, vẫn tương đối nhỏ so với toàn bộ hệ thống tài chính.
Ngoài ra, hệ thống tài chính hiện nay được chuẩn bị tốt hơn để đối phó với các cú sốc như giá dầu tăng mạnh. Theo Pablo Hernández de Cos, lãnh đạo của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), các ngân hàng hiện có tỷ lệ vốn cấp một (Tier 1) khoảng 14.3%, cao hơn nhiều so với dưới 10% vào năm 2011.
Tỷ trọng tài sản thanh khoản chất lượng cao và nguồn vốn ổn định của các ngân hàng cũng đã tăng lần lượt 55% và 40%.
Ngoài ra, vì các quỹ có thể giới hạn việc rút vốn của nhà đầu tư và không phải định giá lại tài sản ngay lập tức, nên chúng chưa sụp đổ. Vấn đề hiện tại giống như một căn bệnh tiến triển chậm, hơn là một cơn khủng hoảng bất ngờ.
Hay nói cách khác, “bong bóng tín dụng tư nhân đang xì hơi từ từ, chứ chưa nổ tung”.
Rủi ro trung hạn đang tăng
Dù vậy, rủi ro trong trung hạn vẫn đang gia tăng. Khi nhà đầu tư nhận thấy các khoản lỗ chưa được ghi nhận, niềm tin có thể nhanh chóng suy giảm. Điều tương tự từng xảy ra tại Nhật Bản trong thập niên 1990, khi các ngân hàng che giấu thua lỗ và nhà đầu tư khó rút vốn.
Dù thị trường tín dụng tư nhân phát triển mạnh do các quy định sau khủng hoảng 2008 siết chặt hoạt động của ngân hàng, khu vực ngân hàng và phi ngân hàng vẫn có mối liên hệ chặt chẽ.
Theo ông Hernández de Cos, các ngân hàng vẫn đóng vai trò cho vay, đối tác giao dịch, nhà cung cấp dịch vụ và đôi khi là “phao cứu sinh” cho các tổ chức phi ngân hàng. Điều này tạo ra một hệ sinh thái phức tạp với đòn bẩy tài chính, biến đổi thanh khoản và rủi ro kỳ hạn, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát của các cơ quan quản lý.
Rủi ro có thể tăng lên nếu lãi suất dài hạn tăng, chẳng hạn trong trường hợp giá dầu và hàng hóa tăng mạnh do Eo biển Hormuz tiếp tục bị đóng cửa.
Nếu điều đó gây ra biến động lớn trên thị trường trái phiếu, một rủi ro khác có thể xuất hiện: Sự thiếu phối hợp chính sách toàn cầu.
Theo Robert Hormats, cựu quan chức kinh tế trong chính quyền Obama, sau cuộc khủng hoảng năm 2008, các nhà lãnh đạo G20 đã phối hợp chính sách để ổn định thị trường. Điều tương tự cũng xảy ra trong khủng hoảng tài chính châu Á thập niên 1990.
Tuy nhiên, ông cho rằng sự phối hợp như vậy chỉ có thể xảy ra khi có đủ niềm tin giữa các quốc gia, trong khi nhiều người cho rằng chính sách của chính quyền Trump đã làm suy yếu niềm tin đó.
Do đó, vẫn chưa rõ liệu Nhà Trắng hiện nay có đủ khả năng kiểm soát một cuộc hoảng loạn tài chính xuyên biên giới nếu xảy ra, đặc biệt khi dư địa chính sách tài khóa và tiền tệ hiện khá hạn chế.
Hy vọng rằng kịch bản này sẽ không xảy ra. Nhưng càng kéo dài bất ổn tại Trung Đông, rủi ro càng gia tăng. Nói cách khác, sự kết hợp giữa chiến sự Iran và bong bóng tín dụng tư nhân có thể chưa đủ để gây ra suy thoái toàn cầu, nhưng chắc chắn có thể gây ra những rung lắc tài chính đáng kể.
*Bài viết thể hiện quan điểm của bà Gillian Tett trên Financial Times
Vũ Hạo
