Lời tòa soạn: Nửa thế kỷ Sài Gòn - Gia Định mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, đó không chỉ là cột mốc đánh dấu thành phố hòa bình, thống nhất mà còn chuyên chở lòng biết ơn “Người đi tìm hình của Nước”. Để từ đó, sau 50 năm, TP Hồ Chí Minh sang trang với một vị thế mới, một tầm vóc mới và vẹn nguyên khát vọng “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không…” hiện thực hóa lời căn dặn, nhắn nhủ của Người. Để cuối cùng, dân giàu, nước mạnh, thành phố mang tên Người phồn thịnh, văn minh, hạnh phúc.
Chuyển đổi động lực tăng trưởng - vươn vai cùng bốn biển
Những suy giảm sau 40 năm “đi trước”!
Nhìn lại 4 thập kỷ Đổi mới, tại TP.HCM, một trong những “ký ức” dễ nhận thấy nhất là mô hình “xuất khẩu tập trung” với khu công nghiệp - khu chế xuất ra đời từ những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước. Những cái tên Tân Thuận, Linh Trung gợi nhớ một thời “đi trước”, để 10 năm sau đó, nó được nhân rộng trên phạm vi cả nước.
Sau 40 năm, giờ đây, mô hình ấy vẫn có tác dụng xã hội rộng lớn. Nhưng với TP.HCM mới, ngoài yêu cầu đổi mới, buộc phải thu hẹp khu vực lao động có tính thâm dụng cao, giá trị gia tăng thấp để nhường chỗ cho lao động có trình độ kỹ thuật cao, ứng dụng công nghệ toàn diện thì chính nó, xét về mặt cấu trúc xã hội - dịch vụ đã bộc lộ những hạn chế cơ bản. Mà điển hình là trong giá trị sử dụng đất, chỉ có đất dành cho sản xuất mà không có khu vực nhà lưu trú, nhà ở cho thuê và các dịch vụ tiện ích phục vụ công nhân, người lao động.
Mới đây, TP.HCM - cụ thể là Liên đoàn Lao động TP đã ngồi lại cùng một số doanh nghiệp (trong khu công nghiệp, khu chế xuất) và các nhà đầu tư để tính toán lại quy hoạch đất sản xuất đi kèm… đất ở, nhà lưu trú cho công nhân, xem đây là ưu tiên trong chính sách thu hút, giữ chân người lao động, nhất là lao động kỹ thuật cao.
Rõ ràng, TP.HCM nói riêng, Việt Nam nói chung đang mắc kẹt ở giữa “đường cong nụ cười”, tức chúng ta mạnh ở sản xuất hàng loạt nhưng chưa chiếm lĩnh hai đầu giá trị cao — R&D, thiết kế ở thượng nguồn và thương hiệu, dịch vụ giá trị gia tăng ở hạ nguồn. Nền tảng công nghiệp vẫn chủ yếu là lắp ráp.
Những hạn chế cấu trúc cốt lõi đã dẫn đến hiệu quả đầu tư suy giảm thông qua hệ số hiệu quả sử dụng vốn (ICOR) có xu hướng giảm. Trong khi vốn khu vực công gặp nút thắt giải ngân thì vốn tư nhân chảy vào tài sản đầu cơ thay vì ngành giá trị cao.
Do đó, vừa là xu thế chung của toàn cầu vừa là điểm nút cuối cùng buộc phải thay đổi, trên bình diện quốc gia lẫn địa phương (dẫn đầu là Hà Nội và TP.HCM) từ mở rộng theo chiều rộng (với vốn, lao động) sang chiều sâu (năng suất, đổi mới sáng tạo).
Từ đòn bẩy quốc gia đến ưu tiên chiến lược ngành tại TP.HCM
Quốc hội thông qua mục tiêu tăng trưởng GDP 10% cho năm 2026, mức vượt xa các dự báo quốc tế (từ 4,0–6,5%). Vì vậy, chuyển đổi mô hình tăng trưởng được xem là động lực chủ đạo để Việt Nam đạt được bước nhảy vọt hai con số. Ở đó, là 3 đòn bẩy đột phá cấp quốc gia bao gồm mở rộng vốn, củng cố nhân tài và thúc đẩy thử nghiệm đang và sẽ được (tiếp tục) mở đường và mở đầu tại TP.HCM.
Cụ thể, để huy động vốn cho đổi mới sáng tạo trên quy mô lớn thì tận dụng các Trung tâm Tài chính Quốc tế đang hình thành tại TP.HCM(và Đà Nẵng) để thu hút dòng vốn toàn cầu. Mở rộng quy mô Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) và Quỹ Đổi mới sáng tạo để tài trợ cho hệ sinh thái deep-tech, kỹ thuật số và khởi nghiệp. Nâng ngân sách R&D hướng đến mục tiêu 2% GDP từ nguồn hợp tác công - tư - nền tảng cho tăng trưởng năng suất dài hạn.
Đặc biệt, là một trong bốn hành lang kinh tế trọng điểm, TP.HCM đóng vai trò là trung tâm dịch vụ tài chính và công nghệ số phía Nam với chuỗi lĩnh vực, ngành công nghệ cao, dịch vụ tài chính, bán lẻ, logistics, bất động sản sẽ được thúc đẩy bởi Trung tâm Tài chính Quốc tế và các Khu thương mại tự do mới, chuyển dịch mạnh sang fintech, nền tảng số và sản xuất giá trị cao. Đây được xem là bước đi đặt nền móng thể chế và thị trường vốn cho chu kỳ tăng trưởng tiếp theo.
Sau sáp nhập, TP.HCM với cấu trúc 3 cực ở khu trung tâm và các trung tâm cấp vùng. Trong đó, trung tâm hạt nhân TP.HCM với lõi tài chính, dịch vụ cao cấp, giáo dục và y tế chuyên sâu, kinh tế tri thức. Cực phía Bắc Bình Dương là trung tâm công nghệ cao, sản xuất thế hệ mới và logistics nội vùng. Chuyển đổi khu công nghiệp theo hướng sinh thái và tuần hoàn. Hình thành cụm đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp liên kết để tạo chuỗi nghiên cứu, phát triển, sản xuất, thương mại hóa. Cực phía Đông Bà Rịa Vũng Tàu là trung tâm cảng biển quốc tế, dịch vụ logistics biển, năng lượng, du lịch chất lượng cao. Phát triển đô thị ven biển gắn với kiểm soát rủi ro khí hậu, bảo vệ hành lang sinh thái và vùng đệm.
Cùng với các trung tâm cấp vùng tại khu vực sân bay Long Thành, các trung tâm logistics và cảng cạn, các điểm trung chuyển liên phương thức gắn với chỉ tiêu bắt buộc về cân bằng việc làm và nhà ở, dịch vụ sinh hoạt…
Để hiện thực hóa những mục tiêu chiến lược nói trên, trong xây dựng lực lượng lao động đổi mới sáng tạo trình độ cao, ở cấp độ quốc gia và cả ở địa phương - như TP.HCM - thì mở rộng giáo dục STEM, hiện đại hóa hệ thống dạy nghề và đại học, phổ cập kỹ năng số và AI trong toàn bộ lực lượng lao động; thiết lập cơ chế ưu đãi nghiên cứu và bảo đảm quyền thương mại hóa để thu hút và giữ chân đội ngũ nhà khoa học, kỹ sư, doanh nhân công nghệ hàng đầu.
Từ “Trung tâm trung lập” đến tích hợp các mô hình toàn cầu
Cho đến nay, Việt Nam là quốc gia hiếm hoi đã ký Đối tác chiến lược toàn diện với cả 5 thành viên thường trực Hội đồng Bảo an LHQ (gồm cả Hoa Kỳ và Trung Quốc), trở thành "trung tâm trung lập" trong tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. TP.HCM là cực tăng trưởng đầu tàu của quốc gia, là cửa ngõ giao vận khu vực - quốc tế mà hầu hết các đối tác chiến lược đều nồng nhiệt chào đón, hợp tác cùng phát triển.
Tận dụng cơ hội và vị thế vàng ấy, trong chiến lược chuyển đổi mô hình tăng trưởng, lãnh đạo quốc gia và Thành phố đã tiếp cận, khảo sát và thông qua những hướng đi vừa căn bản vừa mang tầm nhìn chung của thời cuộc. Dựa trên những tìm tòi, học hỏi, nghiên cứu các mô hình đã và đang thành công ở nước bạn, đặt trong điều kiện và mục tiêu của Việt Nam - TP.HCM để có lộ trình, cách thức vận dụng và tận dụng nhằm tối ưu hóa về chất lượng và thời gian.
Đơn cử trong 3 ngành ưu tiên được chuyển đổi từ chiều rộng sang chiều sâu sau đây, đã và đang có bước áp dụng thử nghiệm khả thi: Trong lĩnh vực sản xuất tiên tiến và Công nghiệp thông minh, chuyển từ lắp ráp sang sản xuất giá trị cao, thâm dụng công nghệ sẽ học hỏi mô hình Vành đai công nghệ Gyeonggi – Hàn Quốc bằng việc tập trung phát triển hành lang công nghiệp chuyên biệt lấy bán dẫn – linh kiện EV – cơ khí chính xác làm trụ cột. Hay tiếp cận mô hình hỗ trợ SME Đài Loan để nâng cấp năng lực nhà cung ứng nội địa qua chương trình phát triển nhà cung cấp có cấu trúc bài bản, đánh giá chất lượng, tinh gọn, tự động hóa, phòng thí nghiệm dùng chung. Hay đẩy nhanh số hóa nhà máy và chuyển đổi xanh (robotics, MES, tiết kiệm năng lượng) theo mô hình "Công nghiệp 4.0 cho SME" của Đức…
Trong lĩnh vực kinh tế số & Dữ liệu sẽ nâng tầm ICT từ gia công sang đổi mới sáng tạo bằng việc xây dựng không gian dữ liệu quốc gia và hạ tầng số tương tác cao theo mô hình Chiến lược Dữ liệu EU để khai mở dịch vụ dựa trên dữ liệu trong y tế, tài chính, logistics. Chuyển từ "viết mã thuê" sang nền tảng sản phẩm qua ưu đãi thuế R&D, quỹ hỗ trợ scale-up và ưu tiên mua sắm công theo mô hình Israel, Estonia…
Trong lĩnh vực công nghệ sinh học và Nông nghiệp công nghệ cao thì chuyển từ canh tác năng suất thấp sang sản xuất giá trị cao, thích ứng khí hậu bằng việc học hỏi mô hình nâng cấp cụm ngành trái cây và hải sản Thái Lan nhằm hiện đại hóa chuỗi giá trị qua tập trung ruộng đất, chuỗi cung ứng lạnh, truy xuất nguồn gốc. Đầu tư công nghệ sinh học và sản phẩm sinh học giá trị cao (phân bón sinh học, hạt giống cải tiến, thực phẩm chức năng) theo mô hình PPP Embrapa – Brazil. Đặt tiêu chuẩn carbon thấp phù hợp yêu cầu bền vững EU để khơi thông tài chính xanh…
Để tăng năng suất tổng hợp (TFP) - một yếu tố cốt lõi của tăng trưởng, TP.HCM đẩy mạnh chuyển đổi số và kinh tế xanh, tập trung vào các ngành dịch vụ cao cấp, tài chính và công nghệ. Mà công cụ đầu tiên đó chính là khai thác hữu hiệu các trụ cột mới như Trung tâm tài chính quốc tế (VIFC-HCM), đường sắt đô thị và khu thương mại tự do (FTZ)…Nếu thực hiện tốt, các trụ cột mới này có thể đóng góp thêm 2-3 điểm phần trăm vào tăng trưởng.
Kế đến (tiếp tục) phát triển kinh tế tư nhân như là động lực chính mà nhiệm vụ thiết yếu chính là cải thiện môi trường kinh doanh sẽ giúp doanh nghiệp lớn mạnh, tăng quy mô và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, đẩy năng suất lao động lên 9-10%/năm, góp phần đạt tăng trưởng hai con số.
Đặc biệt, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quyết định để hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu. Kinh nghiệm từ Đức cho thấy hệ thống đào tạo nghề kép (dual education) đã nâng cao TFP bằng cách trang bị kỹ năng thực tiễn, góp phần vào tăng trưởng ổn định 1,59%/năm. Hay tại Hàn Quốc, đầu tư vào giáo dục đã thúc đẩy chuyển dịch lao động, hỗ trợ TFP tăng trưởng, giống như dòng nước mát tưới tắm cho cánh đồng khô cằn. TP.HCM đang đối mặt với thách thức chất lượng: chỉ 30% lao động có chứng chỉ chuyên môn, theo JICA. Để đạt mục tiêu, cần đào tạo lao động cơ bản chất lượng cao cho các ngành công nghệ cao, tài chính và logistics, bao gồm kỹ năng số, tiếng Anh và văn hóa ứng xử…
Quốc Học
Bài 2: Từ người thụ hưởng di sản đến trách nhiệm kiến tạo di sản mới
