Chuyên gia cảnh báo tranh chấp thương mại sẽ gia tăng, doanh nghiệp phải thay đổi tư duy

Trước bối cảnh địa chính trị biến động, chuỗi cung ứng đứt gãy và pháp luật thay đổi nhanh chóng, các chuyên gia cho rằng tranh chấp thương mại sẽ ngày càng gia tăng và phức tạp hơn. Doanh nghiệp được khuyến nghị cần chuyển từ tư duy chỉ xử lý khi có tranh chấp sang chủ động quản trị từ đầu.

Sáng ngày 28/05, hội thảo chủ đề "Quản trị tranh chấp thương mại tại Việt Nam: Thực tiễn ADR và góc nhìn người sử dụng" đã được tổ chức. Thông qua hai phiên thảo luận, các chuyên gia trong ngành đã có nhiều phân tích và đánh giá về xu hướng tranh chấp thương mại ngày càng gia tăng, cũng như đưa ra lời khuyên cho doanh nghiệp.

PGS. TS. Phạm Duy Nghĩa - Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phát biểu khai mạc hội thảo - Ảnh: Huy Khải

Chia sẻ tại phần thảo luận về quản trị tranh chấp thương mại, ông Nguyễn Tuấn Phát - Luật sư Thành viên Công ty Luật TNHH DIMAC cho biết hiện có 6 nhóm tranh chấp chính, gồm mua bán hàng hóa, xây dựng cơ bản, bất động sản, tài chính - ngân hàng, đầu tư/M&A xuyên biên giới và các tranh chấp khác.

Trong đó, mua bán hàng hóa đang đứng đầu do Việt Nam hội nhập sâu vào kinh tế toàn cầu, còn xây dựng và bất động sản phản ánh giai đoạn phát triển hạ tầng mạnh mẽ hiện nay. Các lĩnh vực này liên kết chặt chẽ với nhau và cũng cho thấy bức tranh tăng trưởng của nền kinh tế Việt Nam.

Hiện nay, bối cảnh địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng hay việc pháp luật trong nước thay đổi nhanh khiến doanh nghiệp khó thích ứng kịp, đã dẫn đến chậm thực hiện hợp đồng, phát sinh yêu cầu bồi thường hoặc đàm phán lại điều khoản.

Trả lời cho câu hỏi làm sao để quản trị tranh chấp hiệu quả, theo bà Ngô Quỳnh Anh - Luật sư Điều hành Công ty TNHH ATIM, doanh nghiệp phải thay đổi tư duy sang quản trị hợp đồng và tranh chấp ngay từ đầu, thay vì chỉ quan tâm khi tranh chấp đã xảy ra như trước đây.

Điều quan trọng nhất là phải hiểu kỹ hợp đồng trước khi ký, đặc biệt với hợp đồng có yếu tố nước ngoài. Doanh nghiệp cần có pháp chế hoặc luật sư rà soát điều khoản, nhận diện rủi ro và xây dựng “checklist” quản trị sau khi ký. Trong quá trình vận hành, các phòng ban phải phối hợp chặt chẽ, hiểu rõ nghĩa vụ hợp đồng thay vì chỉ làm theo thói quen. Khi có tranh chấp, ưu tiên đầu tiên vẫn là thương lượng, hòa giải trước khi đưa ra trọng tài hoặc tòa án.

Riêng với hợp đồng có yếu tố nước ngoài, hai vấn đề quan trọng nhất là lựa chọn luật áp dụng và cơ quan giải quyết tranh chấp.

Cũng theo bà Quỳnh Anh, việc quản trị dữ liệu và chứng cứ điện tử hiện đặc biệt quan trọng, bởi trong tranh chấp thì “chứng cứ là vua”. Doanh nghiệp cần lưu trữ đầy đủ hợp đồng, email… và kiểm soát chặt các phiên bản tài liệu. Đồng thời phải xác định đúng người có thẩm quyền trao đổi, tránh rủi ro bị phủ nhận trách nhiệm sau này.

Các chuyên gia chia sẻ tại phiên thảo luận - Ảnh: Huy Khải

Cũng tại hội thảo, đánh giá về xu hướng sử dụng trọng tài và hòa giải trong giải quyết tranh chấp thương mại hiện nay, ông Châu Việt Bắc - Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký Tố tụng, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng tranh chấp thương mại chắc chắn sẽ gia tăng, đặc biệt trong các lĩnh vực bất động sản, xây dựng và hạ tầng khi nhiều luật mới vừa được ban hành. Cùng với đó, số lượng trọng tài sẽ phát triển mạnh hơn, nhất là trọng tài trong nước. Với các tranh chấp quốc tế, đây sẽ là thị trường cạnh tranh lớn của trọng tài Việt Nam trong thời gian tới.

Cũng theo ông Bắc, chuyển đổi số và AI sẽ là xu hướng lớn. Hiện VIAC đã ứng dụng nền tảng trực tuyến, cho phép các bên tương tác online, tổ chức phiên xử trực tuyến và sử dụng chứng cứ điện tử.

Dù tiềm năng là vậy, bài toán khó lúc này là làm sao để doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) tiếp cận đến các trung tâm trọng tài. Theo đại diện VIAC, tăng cường phổ biến kiến thức pháp lý và kỹ năng phòng ngừa tranh chấp cho cộng đồng SME là việc cần làm.

Vấn đề chi phí là cũng rào cản trong suy nghĩ của nhiều SME. Dù vậy, ông Bắc cho rằng chi phí trọng tài ban đầu có thể cao hơn án phí tòa án, nhưng thời gian giải quyết nhanh hơn rất nhiều nên về tổng thể lại hiệu quả hơn cho doanh nghiệp.

Từ góc độ đại diện hiệp hội doanh nghiệp, ông Trần Việt Anh - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TPHCM (HUBA), Trọng tài viên VIAC cho biết, Việt Nam hiện có khoảng 20,000 luật sư nhưng lại có tới hơn 1 triệu doanh nghiệp, trong khi việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, hòa giải đòi hỏi nhiều kỹ năng cũng như chiến lược chuyên sâu.

Vì vậy, bên cạnh việc tìm đến sự hỗ trợ của luật sư, doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu và trang bị kiến thức về các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án (ADR), nhằm nâng cao khả năng tự bảo vệ và tránh rơi vào thế bị động khi phát sinh tranh chấp.