Grab và câu chuyện về quyền lực định giá của nền tảng số
Tranh cãi mới quanh thu nhập của tài xế Grab không nên khép lại bằng câu hỏi chiết khấu là 20 phần trăm hay 40-50 phần trăm. Điều chính sách công cần nhìn thấy là một quyền lực mới đang hình thành khi nền tảng là người đồng thời quyết định giá khách trả, tiền tài xế nhận và cơ hội được tiếp cận từng cuốc xe. Quản lý quyền lực ấy không nhất thiết bắt đầu bằng áp trần giá, nhưng phải bắt đầu bằng minh bạch và khả năng giải trình.
Ảnh minh họa.
|
Một con số có thể che khuất cả cơ chế
Những ngày gần đây, một bộ phận tài xế Grab kêu gọi tắt ứng dụng để phản đối cơ cấu thanh toán mới mà họ cho rằng đã làm thu nhập của họ giảm mạnh. Theo Reuters, tài xế phản ánh tổng các khoản bị trừ trong một số chuyến có thể lên tới khoảng một nửa số tiền khách thanh toán. Grab chưa xác nhận con số này và cho biết đang đối thoại với cộng đồng tài xế để làm rõ thông tin.
Khoảng cách giữa hai cách diễn giải cho thấy vấn đề lớn hơn con số 50 phần trăm. Khách hàng thấy tổng tiền, tài xế thấy khoản thực nhận; ở giữa là giá cơ sở, phí nền tảng, thuế, khuyến mãi, phụ phí và thưởng. Nếu chỉ nhìn vào mức chiết khấu danh nghĩa, chính sách có thể đo đúng một khoản phí nhưng lại nhìn sai toàn bộ cơ chế phân chia giá trị.
Chỉ tiêu có ý nghĩa hơn là tỷ lệ nền tảng thực giữ lại trên tổng số tiền khách trả, tính cho từng loại dịch vụ và trong một khoảng thời gian đủ dài. Có thể gọi đó là tỷ lệ khấu trừ hiệu dụng. Một nền tảng không cần tuyên bố tăng chiết khấu vẫn có thể làm phần tài xế nhận được giảm xuống bằng cách thay đổi giá cơ sở, điều kiện thưởng hoặc cách phân bổ khuyến mãi. Cái không đổi trên bảng phí chưa chắc là cái không đổi trong túi người lao động.
Khi thị trường được tổ chức bởi một doanh nghiệp
Nền tảng kiểu như Grab thường được mô tả như một trung gian công nghệ kết nối người có nhu cầu đi lại với người cung cấp dịch vụ. Cách mô tả ấy đúng nhưng chưa đủ. Grab không chỉ đưa hai phía gặp nhau. Nền tảng còn thiết kế thị trường mà trong đó hai phía gặp nhau.
Thuật toán định giá, xếp hạng tài xế, phân bổ cuốc xe và đặt điều kiện nhận thưởng. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) gọi đây là quản lý bằng thuật toán, tức dùng dữ liệu và hệ thống tự động để tổ chức, giám sát và đánh giá công việc. Tài xế có thể bật hay tắt ứng dụng, nhưng khi đã bật lên, phần lớn điều kiện giao dịch được xác lập từ một phía.
Trong một thị trường thông thường, doanh nghiệp tham gia cuộc chơi. Trong kinh tế nền tảng, doanh nghiệp vừa tham gia vừa viết một phần luật chơi. Quyền lực vì thế còn nằm ở dữ liệu, khả năng thay đổi quy tắc tức thời và việc mỗi người chỉ nhìn thấy một phần của cơ chế.
Giá trần và giới hạn của can thiệp hành chính
Phản ứng dễ hiểu sẽ hướng đến việc áp trần chiết khấu. Biện pháp ấy rõ ràng và dễ truyền thông. Nhưng một mức trần đơn lẻ có thể mất tác dụng nếu nền tảng đổi tên khoản thu, giảm thưởng, tăng phí phía khách hàng hoặc thu hẹp dịch vụ ở nơi lợi nhuận thấp.
Gọi xe công nghệ đã giảm chi phí tìm kiếm, mở thêm cơ hội thu nhập và tạo ra một dịch vụ đô thị có giá trị. Chính sách tốt không trừng phạt quy mô hay công nghệ. Nó ngăn quy mô và công nghệ biến thành quyền quyết định không cần giải trình. Chính sách tốt không đòi hỏi Nhà nước định giá thay doanh nghiệp, mà xác lập những điều kiện tối thiểu để một thị trường do tư nhân thiết kế vẫn có thể được xem là công bằng.
Bốn điều kiện cho một thị trường công bằng
Điều kiện thứ nhất là minh bạch giao dịch. Trên từng cuốc xe, tài xế cần nhìn thấy giá khách thanh toán, từng khoản khấu trừ, phần khuyến mãi do ai chịu và số tiền thực nhận. Cơ quan quản lý cần nhận được dữ liệu tổng hợp để công bố định kỳ tỷ lệ khấu trừ hiệu dụng theo dịch vụ và địa bàn. Không có một thước đo chung, tài xế chỉ có trải nghiệm riêng lẻ, doanh nghiệp chỉ đưa ra thông tin tổng quát, còn cơ quan quản lý không có đủ dữ liệu để xác định điều gì đang thực sự diễn ra.
Điều kiện thứ hai là giải trình thay đổi. Điều chỉnh đáng kể đến thu nhập, thưởng, phân bổ cuốc hoặc khóa tài khoản cần được báo trước bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Khi một quyết định tự động ảnh hưởng nghiêm trọng đến thu nhập hoặc khả năng tiếp tục hành nghề, tài xế phải có quyền khiếu nại và được một người có trách nhiệm xem xét lại. Liên minh châu Âu đã đưa minh bạch và giám sát con người vào pháp luật về lao động nền tảng. Công ước số 193 của ILO năm 2026 cũng nhấn mạnh tính minh bạch và cơ chế rà soát quyết định tự động.
Điều kiện thứ ba là tiếng nói tập thể. Một tài xế riêng lẻ gần như không thể thương lượng với nền tảng, trong khi sự phối hợp giữa họ đôi khi lại dễ bị nhìn như hành vi hạn chế cạnh tranh của những người kinh doanh độc lập. Chính sách cần tạo cơ sở pháp lý để đại diện tài xế được tham vấn về những thay đổi lớn, ngay cả khi địa vị của họ là người lao động hay đối tác độc lập chưa được xác định dứt khoát.
Điều kiện cuối cùng là duy trì cạnh tranh thực chất giữa các nền tảng. Cơ quan quản lý cần xem xét liệu tài xế có thể dễ dàng chuyển sang hoặc đồng thời làm việc cho ứng dụng khác hay không, hay họ bị ràng buộc bởi điểm xếp hạng, lịch sử hoạt động và các điều kiện thưởng đã tích lũy. Khi tài xế có nhiều lựa chọn hơn và các nền tảng thực sự phải cạnh tranh để thu hút họ, Nhà nước cũng ít phải can thiệp trực tiếp vào mức chiết khấu.
Nhà nước thiết lập luật chơi thay vì định giá
Tranh cãi về Grab là phép thử cho năng lực quản trị kinh tế số. Nếu chỉ xem đây là xung đột giữa doanh nghiệp và đối tác, chính sách sẽ luôn chạy theo những thay đổi của thuật toán. Nếu chỉ áp một con số trần, Nhà nước có thể thắng một trận truyền thông nhưng thua cuộc chơi chính sách.
Vai trò của Nhà nước không phải là điều hành nền tảng hay định giá thay doanh nghiệp, mà là yêu cầu minh bạch cách tính giá và phân chia thu nhập, thông báo trước những thay đổi quan trọng, đồng thời bảo đảm tài xế có quyền khiếu nại những quyết định ảnh hưởng đến sinh kế của họ. Cách tiếp cận này vừa hạn chế sự lạm dụng quyền lực của nền tảng, vừa không làm mất đi động lực cạnh tranh và đổi mới.
Trong bài toán này, tỷ lệ phần trăm vẫn quan trọng. Nhưng điều đáng quan tâm hơn là ai có quyền xác lập tỷ lệ đó, cách tính có được minh bạch hay không và người chịu tác động có quyền yêu cầu giải thích hay không. Khi một thuật toán đã có khả năng phân phối thu nhập cho hàng trăm nghìn người, minh bạch không còn là thiện chí của doanh nghiệp. Nó phải trở thành một phần của hạ tầng chính sách công.
PGS Trương Quang Thông - Trường Kinh doanh – Đại học Kinh tế TP.HCM
