Hóa đơn thôi chưa đủ: Vì sao mỗi lô hàng sang EU giờ phải kèm theo một con số phát thải?
Một container hàng dệt may rời cảng Cát Lái đến Rotterdam. Ngoài hóa đơn thương mại, vận đơn và chứng từ xuất xứ như thường lệ, nhà nhập khẩu giờ đây còn yêu cầu doanh nghiệp cung cấp dữ liệu về lượng khí CO₂ phát sinh trong quá trình vận chuyển.
Phát thải carbon đang dần trở thành một tiêu chí trong giao dịch thương mại. Với doanh nghiệp logistics, bài toán không còn dừng ở chi phí vận chuyển hay thời gian giao hàng, mà mở rộng sang năng lực đo lường và minh bạch phát thải trong toàn bộ chuỗi vận tải.
Vì sao một tờ hóa đơn thôi là chưa đủ với khách EU?
Vì sao bộ chứng từ xuất khẩu vốn đã đủ cho thông quan và thanh toán nay lại chưa đủ đáp ứng yêu cầu của khách hàng?
Nguyên nhân nằm ở sự khác biệt giữa dữ liệu phát thải cấp doanh nghiệp và dữ liệu phát thải của từng lô hàng. Báo cáo ESG của doanh nghiệp thường phản ánh tổng lượng phát thải trong một năm, phục vụ mục đích công bố thông tin và quản trị.
Trong khi đó, các nhà nhập khẩu ngày càng yêu cầu biết chính xác một lô hàng phát sinh bao nhiêu CO₂ trên hành trình từ điểm xuất phát đến điểm đích, bằng phương thức vận tải nào và trên quãng đường bao xa. Đây là dữ liệu phát thải theo chuyến hàng, được tính toán riêng cho từng container hoặc từng lô hàng, thay vì dựa trên các ước tính bình quân ở cấp doanh nghiệp.
Vậy áp lực này đến từ đâu? Không phải trực tiếp từ CBAM. Mặc dù cơ chế này đã chính thức bước vào giai đoạn áp dụng từ ngày 1/1/2026, phạm vi hiện mới giới hạn ở 6 nhóm hàng có cường độ phát thải cao gồm: xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện và hydro. Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như dệt may, da giày hay đồ gỗ vẫn chưa thuộc diện áp dụng. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa các doanh nghiệp trong những ngành này đứng ngoài xu hướng minh bạch phát thải[1].
Dù vậy, áp lực với những ngành hàng đó lại đến từ một hướng khác: quy định Chỉ thị Báo cáo Phát triển Bền vững Doanh nghiệp (CSRD). Yêu cầu buộc các tập đoàn thời trang, bán lẻ, phân phối có quy mô đủ lớn tại EU phải công bố phát thải Phạm vi 3 (Scope 3) trong báo cáo phát triển bền vững, tức là toàn bộ phát thải gián tiếp trong chuỗi giá trị bao gồm cả khâu vận chuyển.
Gói đơn giản hóa Omnibus được Nghị viện châu Âu thông qua cuối năm 2025 tuy đã thu hẹp phạm vi doanh nghiệp bắt buộc báo cáo xuống còn các công ty trên 1,000 lao động và doanh thu trên 450 triệu Euro, nhưng với các tập đoàn lớn vốn là khách mua chính của hàng Việt Nam, yêu cầu công bố Phạm vi 3 vẫn giữ nguyên[2]. Nói cách khác, khách hàng EU buộc phải nắm rõ chuỗi cung ứng của họ phát thải bao nhiêu, nên họ quay sang yêu cầu dữ liệu đó từ chính đơn vị vận chuyển.
Về mặt kỹ thuật, thế giới đã có một ngôn ngữ chung cho bài toán này. Tiêu chuẩn ISO 14083:2023 (của GLEC Framework), ban hành tháng 3/2023, quy định cách tính và báo cáo phát thải khí nhà kính cho từng chuyến vận chuyển, áp dụng trên mọi phương thức từ đường bộ, đường biển, đường hàng không đến đường sắt[3]. Smart Freight Centre cũng vừa cập nhật phiên bản GLEC 3.2 vào tháng 10/2025, bổ sung thêm mô đun tính phát thải chất gây ô nhiễm không khí, cho thấy chuẩn mực này vẫn đang tiếp tục hoàn thiện và khắt khe hơn .
Logistics Việt Nam phản ứng ra sao trước yêu cầu này?
Thách thức đối với doanh nghiệp logistics Việt Nam là nhiều tập đoàn vận tải quốc tế đã chuyển từ đo lường phát thải sang cung cấp dịch vụ quản lý carbon cho khách hàng.
Maersk phát triển nền tảng Emissions Studio, cho phép theo dõi lượng phát thải của từng lô hàng theo tuyến và phương thức vận chuyển[4].
CMA CGM triển khai chương trình ACT+, giúp khách hàng giảm 10-83% dấu chân carbon của lô hàng thông qua việc sử dụng nhiên liệu phát thải thấp[5].
DHL Global Forwarding cung cấp dịch vụ GoGreen Plus và đã hợp tác với CMA CGM để sử dụng 8,990 tấn nhiên liệu sinh học thế hệ hai, qua đó giảm khoảng 25,000 tấn CO₂ quy đổi cho hàng hóa vận chuyển bằng đường biển[6].
Dữ liệu carbon không còn chỉ phục vụ mục đích tuân thủ, mà đã trở thành một phần của dịch vụ logistics. Khi khách hàng có thể so sánh phát thải giữa các nhà cung cấp, năng lực đo lường và minh bạch carbon dần trở thành một lợi thế cạnh tranh.
Vậy các doanh nghiệp logistics Việt Nam, đặc biệt là khối doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm đa số trong ngành, đang đứng ở đâu?
Theo Báo cáo Logistics Việt Nam 2022, được đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA) dẫn lại tại VILOG 2024, có 73.2% doanh nghiệp logistics cho biết logistics xanh đã được đưa vào chiến lược kinh doanh[7]. Nhận thức do vậy không thiếu, cái thiếu là năng lực thực thi. Đại diện VLA nhận định, các quy định và chính sách hiện tại của Việt Nam về logistics xanh mới tập trung chủ yếu vào vận tải đường bộ. Trong khi đó, kho bãi và hệ thống công nghệ thông tin - hai mắt xích quan trọng để đo được phát thải theo từng chuyến hàng - lại thiếu quy định đồng bộ, dẫn đến việc áp dụng rời rạc giữa các doanh nghiệp.
Khoảng cách về hạ tầng dữ liệu cũng thể hiện rõ qua Chỉ số Hiệu quả Logistics (LPI) 2023 của World Bank. Việt Nam xếp thứ 43/160 nền kinh tế, giảm bốn bậc so với năm 2018 dù điểm số cải thiện nhẹ[8]. Đáng chú ý, World Bank đã chuyển sang phương pháp đánh giá dựa trên dữ liệu theo dõi từng lô hàng thay vì khảo sát, phản ánh xu hướng logistics toàn cầu đang chuyển từ ước tính sang dữ liệu vận hành thực tế[9]. Đây cũng là hướng mà khách hàng quốc tế ngày càng yêu cầu.
Con đường nào để logistics Việt xuất được hóa đơn carbon?
Để đáp ứng yêu cầu của thị trường, doanh nghiệp logistics cần chuẩn hóa phương pháp đo lường theo ISO 14083 và Khung GLEC, đồng thời số hóa dữ liệu vận hành để tính toán phát thải cho từng chuyến hàng dựa trên quãng đường, tải trọng và loại nhiên liệu. Đây là nền tảng để tạo ra dữ liệu phát thải có thể kiểm chứng và được khách hàng quốc tế chấp nhận.
Về chính sách, Việt Nam đã hoàn thiện khung định hướng cho logistics xanh. Quyết định 2229/QĐ-TTg ngày 09/10/2025 phê duyệt Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050, đặt mục tiêu đưa Việt Nam vào nhóm 40 quốc gia dẫn đầu về Chỉ số Hiệu quả Logistics (LPI), thúc đẩy phát triển logistics theo hướng giảm phát thải. Tiếp đó, tháng 3/2026, Bộ Công Thương ban hành kế hoạch triển khai Chiến lược, xác định chuyển đổi số và logistics xanh là hai trọng tâm.
Về nguồn lực, cơ hội tiếp cận vốn xanh cho ngành logistics cũng đang dần mở rộng. Chương trình hợp tác quốc gia Việt Nam - UNIDO giai đoạn 2025-2028, với tổng ngân sách dự kiến 72 triệu USD, tập trung hỗ trợ chuyển đổi công nghiệp xanh và phát triển chuỗi giá trị bền vững, qua đó tạo điều kiện cho lĩnh vực logistics[10]. Bên cạnh đó, Khung Kế hoạch Quốc gia Việt Nam - GGGI giai đoạn 2024-2028 đã hỗ trợ huy động khoảng 300 triệu USD cho các dự án xanh tại Việt Nam[11], mở thêm nguồn lực cho doanh nghiệp đầu tư phương tiện và kho bãi phát thải thấp. Trong nước, dư nợ tín dụng xanh đến ngày 30/9/2025 đạt 743.7 ngàn tỷ đồng, tăng 9.37% so với cuối năm 2024, theo Ngân hàng Nhà nước[12]. Dù vậy, tỷ trọng vốn dành riêng cho lĩnh vực logistics vẫn chưa được công bố cụ thể.
[1] https://taxation-customs.ec.europa.eu/carbon-border-adjustment-mechanism_en
[2] https://www.anthesisgroup.com/insights/scope-3-reporting-csrd/
[3] https://www.smartfreightcentre.org/en/about-sfc/news/a-solid-foundation-to-further-accelerate-freight-decarbonization-smart-freight-centre-releases-updated-glec-framework-version-30/
[4] https://www.maersk.com/digital-services/emissions-studio
[5] https://wwd.com/sourcing-journal/logistics/dhl-cma-cgm-ocean-freight-ghg-carbon-emissions-biofuels-decarbonization-gogreen-plus-act-sustainability-1238860727/
[6] https://group.dhl.com/en/media-relations/press-releases/2025/dhl-and-cma-cgm-accelerate-decarbonization-of-ocean.html
[7] https://vla.com.vn/thiet-lap-he-sinh-thai-xanh-trong-nganh-logistics/
[8] https://3alogistics.vn/vietnam-ranks-43rd-in-the-logistics-performance-index/
[9] https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/7fbde315-7052-4d02-b631-c39cb0548f6a/content
[10] https://en.baochinhphu.vn/viet-nam-unido-sign-country-program-to-advance-green-circular-and-inclusive-industrialization-11126042109005771.htm
[11] https://gggi.org/country/vietnam/
[12] https://tapchinganhang.gov.vn/phat-trien-tai-chinh-xanh-trong-linh-vuc-nong-nghiep-ket-qua-nam-2025-va-ham-y-chinh-sach-doi-voi-he-thong-ngan-hang-nam-2026-16917.html
Nguyễn Nhiều Lộc
