Hợp đồng tương lai vàng: Từ chủ trương đến điều kiện triển khai
Tại Tọa đàm "30 năm ngành Chứng khoán Việt Nam: Động lực mới, Vị thế mới, Sức bật mới" ngày 21/10/2026, ông Lương Hải Sinh - Chủ tịch Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX) cho biết, bên cạnh việc chuẩn bị đưa vào vận hành hợp đồng quyền chọn chỉ số VN30, VNX đang từng bước nghiên cứu các sản phẩm giao dịch phái sinh vàng và quỹ hoán đổi danh mục (ETF) vàng. Thông tin này chính thức đưa phái sinh vàng - trong đó hợp đồng tương lai vàng là sản phẩm tiêu biểu - vào lộ trình đa dạng hóa hàng hóa của thị trường, giữa lúc khung pháp lý về thị trường vàng đang được sửa đổi và nhu cầu huy động vốn trung, dài hạn của nền kinh tế ngày một lớn.
Phát biểu của lãnh đạo VNX gợi mở một hướng đi đáng chú ý, nhưng cũng đặt ra câu hỏi thực tế: một sản phẩm phái sinh vàng vận hành ra sao, thế giới đã làm thế nào, và Việt Nam cần chuẩn bị những gì để triển khai an toàn, hiệu quả? Bài viết hệ thống lại các thông tin cơ bản và chắt lọc kinh nghiệm quốc tế nhằm góp một góc nhìn tham chiếu cho quá trình nghiên cứu.
Một chủ trương đang dần định hình
Sự quan tâm tới phái sinh vàng không xuất hiện ngẫu nhiên. Nó gắn với hai mạch chính sách đang cùng chuyển động. Mạch thứ nhất là việc tái cấu trúc quản lý thị trường vàng: Nghị định số 232/2025/NĐ-CP ngày 26/8/2025 sửa đổi, bổ sung Nghị định số 24/2012/NĐ-CP đã bãi bỏ cơ chế Nhà nước độc quyền sản xuất vàng miếng và mở rộng chủ thể được tham gia sản xuất, kinh doanh vàng miếng theo điều kiện. Cùng với đó, tại Nghị quyết số 366/NQ-CP ngày 12/11/2025, Chính phủ đã giao nhiệm vụ nghiên cứu, đề xuất thành lập sàn giao dịch vàng.
Mạch thứ hai là định hướng phát triển thị trường tài chính. Quyết định số 1413/QĐ-TTg ngày 27/7/2026 phê duyệt Đề án Cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam đến năm 2045 đã đặt yêu cầu phát triển các sản phẩm phái sinh và quản lý đồng bộ thị trường vàng. Ở cấp độ vận hành, theo phát biểu của ông Lương Hải Sinh, trong giai đoạn 2026-2030 nền kinh tế cần khoảng 38,5 triệu tỷ đồng vốn đầu tư toàn xã hội, trong đó thị trường chứng khoán được kỳ vọng huy động khoảng 5,4 triệu tỷ đồng, tương đương hơn 200 tỷ USD. Sau khi được FTSE Russell nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp ngày 21/9/2026, thị trường càng có thêm động lực đa dạng hóa sản phẩm để giữ chân dòng vốn ngoại và khơi thông nguồn lực trong nước. Trong bức tranh đó, phái sinh vàng được nhìn nhận như một mảnh ghép tiềm năng.
Vàng là tài sản quen thuộc với người Việt, song thị trường thời gian qua còn một số điểm cần tiếp tục hoàn thiện, trong đó có việc giá vàng miếng trong nước có thời điểm chênh lệch đáng kể so với giá thế giới, và việc nhà đầu tư gần như chỉ có một lựa chọn là nắm giữ vàng vật chất. Một công cụ cho phép đầu tư, phòng ngừa rủi ro dựa trên giá vàng mà không cần cất trữ vàng thật, nếu được thiết kế phù hợp, có thể bổ sung lựa chọn cho thị trường và góp phần giảm áp lực lên kênh vật chất.
Hợp đồng tương lai vàng vận hành thế nào?
Nói một cách ngắn gọn, hợp đồng tương lai vàng là cam kết mua hoặc bán một khối lượng vàng chuẩn tại mức giá chốt hôm nay nhưng thực hiện ở một thời điểm trong tương lai, được giao dịch tập trung trên sở giao dịch. Khác với mua bán vàng vật chất, người tham gia không phải bỏ ra toàn bộ giá trị hàng hóa mà chỉ ký quỹ một phần. Nhờ được chuẩn hóa về khối lượng, chất lượng, kỳ hạn và cách thanh toán, sản phẩm giúp các bên dễ tìm đối tác và thị trường có thanh khoản tốt hơn.
Hai chức năng kinh tế của sản phẩm thường được nhắc tới. Thứ nhất là phát hiện giá: khi hàng loạt giao dịch diễn ra công khai, liên tục, thị trường hình thành một mặt bằng giá tham chiếu và một đường cong giá theo kỳ hạn, hữu ích cho việc định giá và ra quyết định. Thứ hai là phòng ngừa rủi ro: doanh nghiệp sản xuất, chế tác, kinh doanh vàng có thể chốt trước mức giá để tránh thiệt hại khi giá biến động, với chi phí vốn thấp hơn so với tích trữ vàng thật. Đổi lại, do có tính đòn bẩy, sản phẩm đòi hỏi một hệ thống ký quỹ và giám sát rủi ro vận hành liên tục.
Một cấu phần không thể thiếu là đối tác bù trừ trung tâm (CCP) - tổ chức đứng giữa, làm đối tác của cả bên mua và bên bán để bảo đảm nghĩa vụ thanh toán. Đáng chú ý, cơ chế CCP cũng đang được nghiên cứu để đưa vào vận hành cho thị trường chứng khoán Việt Nam dự kiến vào quý 1/2027. Đây là nền tảng kỹ thuật quan trọng có thể dùng chung cho nhiều sản phẩm phái sinh, trong đó có phái sinh vàng.
Thế giới làm gì: ba lát cắt đáng tham khảo
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy thành bại của một sản phẩm phái sinh vàng phụ thuộc rất nhiều vào cách thiết kế chi tiết. Trường hợp Sở Giao dịch Chứng khoán Hồng Kông (HKEX) là một ví dụ thường được dẫn lại. Từ tháng 7/2017, HKEX đưa vào giao dịch hợp đồng tương lai vàng giao nhận vật chất, với tài sản cơ sở là vàng thỏi độ tinh khiết tối thiểu 0.9999 và quy mô 1 kilôgam. Điểm đặc biệt là HKEX niêm yết song song hai hợp đồng trên cùng một lượng vàng nhưng định giá bằng hai đồng tiền: Đô la Mỹ (USD) và Nhân dân tệ hải ngoại (CNH), qua đó tạo thêm cơ hội kinh doanh chênh lệch giá và hỗ trợ thanh khoản. Để bảo đảm chất lượng vàng đưa vào giao nhận, HKEX vận hành một "chuỗi toàn vẹn" khép kín từ khâu đúc, vận chuyển đến lưu ký; đồng thời duy trì mức ký quỹ ban đầu khoảng 6% giá trị hợp đồng (theo báo cáo của HKEX).
Trường hợp Trung Quốc lại cho thấy vai trò của việc chọn đúng quy mô hợp đồng. Khi hợp đồng khối lượng lớn tạo rào cản chi phí vốn với nhà đầu tư cá nhân, Sàn Giao dịch Vàng Thượng Hải (SGE) đã bổ sung dòng sản phẩm nhỏ hơn (100 gram). Theo số liệu của SGE được HKEX dẫn lại, đến năm 2010 đã có khoảng 1,8 triệu nhà đầu tư cá nhân tham gia, đóng góp khoảng 19% khối lượng giao dịch của sàn. Đây là minh chứng cho việc một sản phẩm "vừa tầm" có thể mở rộng đáng kể cơ sở nhà đầu tư.
Lát cắt thứ ba đến từ nghiên cứu thực nghiệm. Phân tích thị trường vàng Ấn Độ, Srinivasan và Ibrahim (2012) chỉ ra rằng vai trò dẫn dắt giá không mặc nhiên thuộc về thị trường tương lai; ở nhiều thời điểm, chính thị trường giao ngay mới là nơi phản ánh thông tin mới hiệu quả hơn. Hàm ý rút ra khá rõ: muốn hợp đồng tương lai phát huy chức năng phát hiện giá, thanh khoản và sự liên thông với thị trường cơ sở phải đủ mạnh, thay vì kỳ vọng sản phẩm tự "dẫn giá" ngay sau khi ra đời.
Một chi tiết kỹ thuật nhưng quan trọng là giá tham chiếu. Thông lệ quốc tế hiện nay sử dụng bộ giá LBMA Gold Price, do ICE Benchmark Administration quản lý từ năm 2015 theo quy trình đấu giá điện tử, công bố hai lần mỗi ngày (phiên sáng và phiên chiều theo giờ London). So với cơ chế "định giá" thủ công trước đây, quy trình đấu giá điện tử có tính minh bạch cao hơn và giảm thiểu rủi ro tác động giá. Đây là một tiêu chí cần được cân nhắc nếu Việt Nam lựa chọn thanh toán bằng tiền trong giai đoạn đầu.
Việt Nam cần chuẩn bị những gì?
Điểm thuận lợi là Việt Nam không bắt đầu từ con số không. Thị trường chứng khoán phái sinh đã vận hành từ năm 2017 với hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu (VN30) và hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ; hệ thống bù trừ, thanh toán đang được tổ chức qua Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC); đội ngũ vận hành đã tích lũy kinh nghiệm nhất định. Khung pháp lý cho thị trường phái sinh nói chung cũng đã có nền tảng từ Luật Chứng khoán năm 2019 và các văn bản hướng dẫn. Những cấu phần này là điểm tựa để nghiên cứu một sản phẩm mới như phái sinh vàng.
Dù vậy, vẫn còn không ít việc cần làm. Trước hết là về pháp lý: cần xác lập cơ sở để vàng được coi là tài sản cơ sở của hợp đồng tương lai, đồng thời ban hành hướng dẫn cụ thể cho sản phẩm. Do phái sinh vàng nằm ở giao thoa giữa quản lý thị trường vàng (thuộc Ngân hàng Nhà nước) và quản lý thị trường chứng khoán phái sinh (thuộc Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước), việc xác định cơ quan chủ trì và cơ chế phối hợp liên ngành là yêu cầu cần được rà soát kỹ.
Tiếp đến là hạ tầng và kỹ thuật. Trong điều kiện hệ thống kiểm định, lưu ký vàng chưa sẵn sàng cho giao nhận vật chất quy mô lớn, phương thức thanh toán bằng tiền có thể được cân nhắc cho giai đoạn đầu, với một nguồn giá tham chiếu minh bạch như LBMA Gold Price và quy định rõ cách xử lý tỷ giá. Song song, cần thiết lập đầy đủ hệ thống ký quỹ, quản lý vị thế, giám sát thao túng và phòng, chống rửa tiền; đồng thời tính toán mức ký quỹ phù hợp với đặc thù biến động của giá vàng và kiểm thử theo các kịch bản căng thẳng để bảo đảm an toàn cho khâu bù trừ. Vai trò của nhà tạo lập thị trường trong giai đoạn đầu cũng rất quan trọng để duy trì thanh khoản tối thiểu.
Cuối cùng là lộ trình. Kinh nghiệm quốc tế nghiêng về cách tiếp cận thận trọng, có bước đi và đánh giá định kỳ. Việc nghiên cứu một sản phẩm gắn với tài sản nhạy cảm như vàng nên dựa trên một đánh giá khả thi đầy đủ, bao gồm lượng hóa nhu cầu phòng ngừa rủi ro, dự báo thanh khoản và kiểm thử rủi ro - trước khi tính đến triển khai thí điểm.
Triển vọng
Việc lãnh đạo VNX công khai đề cập nghiên cứu phái sinh vàng và ETF vàng cho thấy chủ đề này đang chuyển từ thảo luận học thuật sang bước chuẩn bị thực tế, đặt trong một tổng thể cải cách thị trường tài chính đã được định hướng.
Dù vậy, từ chủ trương đến sản phẩm vận hành là một quãng đường cần sự chuẩn bị đồng bộ về pháp lý, hạ tầng và năng lực quản trị rủi ro, cùng sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý và thành viên thị trường. Nếu các điều kiện này được hoàn thiện theo một lộ trình phù hợp, phái sinh vàng có thể trở thành một công cụ bổ trợ hữu ích, vừa đáp ứng nhu cầu đầu tư và phòng ngừa rủi ro, vừa góp phần tăng tính liên thông của thị trường vàng Việt Nam với thế giới.
TS. Phạm Tiến Đạt - Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính, Bộ Tài chính
