Khai mở tiềm năng nền kinh tế tầm thấp: Từ định hướng chiến lược đến không gian tăng trưởng mới của Việt Nam
Tại phiên chuyên đề “Các ngành kinh tế mới: Khai thác tiềm năng kinh tế tầm thấp” trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 diễn ra chiều ngày 27/10/2026, các chuyên gia đã thảo luận về cơ hội chuyển hóa tiềm năng không gian tầm thấp thành giá trị kinh tế thực tế và năng lực công nghệ nội địa.
Cấu trúc hệ sinh thái và 3 bài toán lớn cho kinh tế tầm thấp Việt Nam
Phiên chuyên đề “Các ngành kinh tế mới: Khai thác tiềm năng kinh tế tầm thấp” trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 diễn ra chiều ngày 27/10/2026.
|
Tại phiên thảo luận, ông Bùi Đào Thái Trường - Tổng Giám đốc Roland Berger Việt Nam - đã hệ thống hóa khái niệm không gian tầm thấp dưới góc độ kỹ thuật là vùng không gian hoạt động dưới 1,000m và có thể mở rộng lên tới 3,000m tùy thuộc vào các quy định an toàn. Xoay quanh vùng không gian này là hệ sinh thái công nghiệp và dịch vụ gồm 7 cấu phần cơ bản có mối liên kết chặt chẽ với nhau.
Cấu phần đầu tiên là ngành sản xuất chế tạo các thiết bị bay không người lái. Cấu phần thứ hai là hệ thống quản lý giao thông không người lái (UTM) đóng vai trò điều phối hoạt động bay. Cấu phần thứ ba bao gồm các trung tâm dữ liệu phụ trách tính toán, quản lý thông tin và vận hành. Cấu phần thứ tư là hạ tầng viễn thông đảm bảo kết nối thông suốt. Cấu phần thứ năm là hệ thống bãi đáp, cảng tiếp nhận phương tiện bay. Cấu phần thứ sáu là bản thân các phương tiện bay bao gồm UAV và thiết bị bay điện cất hạ cánh thẳng đứng (eVTOL). Cấu phần thứ bảy là hệ thống định vị và dẫn đường đảm bảo an toàn cho toàn bộ hoạt động không vận.
Từ mô hình cấu trúc đó, phiên thảo luận đặt ra ba câu hỏi trọng tâm cần giải quyết để phát triển kinh tế tầm thấp tại Việt Nam. Vấn đề thứ nhất là xác định những mảng ứng dụng có khả năng tiến từ giai đoạn thử nghiệm sang thương mại hóa rộng rãi. Vấn đề thứ hai là rút ra các bài học kinh nghiệm quốc tế phù hợp với điều kiện thực tế trong nước. Vấn đề thứ ba là thiết lập khung khổ chính sách và hạ tầng cần thiết nhằm tối đa hóa giá trị kinh tế mang lại từ không gian tầm thấp.
Định hình thị trường và bài toán thương mại hóa ứng dụng UAV
Bổ sung góc nhìn về tiến trình phát triển ngành, bà Nguyễn Thị Hải Hằng - Nguyên Giám đốc Học viện Hàng không Việt Nam, Phó Chủ tịch Liên minh Kinh tế tầm thấp - nhận định, sự xuất hiện của kinh tế tầm thấp tương tự như bước ngoặt ra đời của ngành hàng không dân dụng khi công nghệ máy bay đạt đến độ chín. Tuy nhiên, sự phát triển của ngành bắt buộc phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của thị trường chứ không thể bắt nguồn thuần túy từ sự phát triển của công nghệ. Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi nhưng không thể đầu tư dàn trải mà phải tập trung vào các lĩnh vực có nhu cầu thương mại rõ ràng. Mô hình triển khai chuẩn mực là lựa chọn đúng nhu cầu, chứng minh hiệu quả kinh tế, bảo đảm an toàn tuyệt đối rồi mới tiến hành mở rộng quy mô.
Ở góc độ cơ quan quản lý, ông Nguyễn Văn Thuật - Phó Vụ trưởng, Vụ Kinh tế số và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ - cho biết mặc dù khái niệm kinh tế tầm thấp mới được thảo luận nhiều gần đây, các hoạt động thực tiễn tại Việt Nam đã phát triển tự phát từ hơn 10 năm trước. Điển hình như tại Đồng bằng sông Cửu Long, tính đến năm 2025 đã có hơn 3,000 drone phục vụ sản xuất nông nghiệp trên diện tích khoảng 1.5 triệu hecta. Bên cạnh nông nghiệp, ứng dụng UAV trong kiểm tra, giám sát hạ tầng năng lượng và lưới điện tại các địa hình khó tiếp cận cũng đang mang lại hiệu quả rất cao.
Để đánh giá một mô hình thử nghiệm có thể chuyển sang giai đoạn thương mại hóa hay không, Bộ Khoa học và Công nghệ áp dụng ba tiêu chí cốt lõi. Tiêu chí thứ nhất là phải có thị trường thực sự, nghĩa là giải quyết bài toán có thật, có khách hàng sẵn sàng trả tiền và mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội so với phương pháp truyền thống. Tiêu chí thứ hai là khả năng vận hành an toàn và ổn định cả trong môi trường thử nghiệm lẫn khi triển khai thực tế. Tiêu chí thứ ba là khả năng nhân rộng mô hình sang các địa phương khác mà không cần phải thiết kế lại toàn bộ hệ thống công nghệ, hạ tầng hay cơ chế quản lý.
Kiến tạo thể chế, hạ tầng số và chiến lược làm chủ công nghệ nội địa
Đề cập đến khung khổ thể chế cho kinh tế tầm thấp, ông Nguyễn Văn Thuật cho biết, hiện nay hoạt động này được điều chỉnh bởi Luật Hàng không dân dụng, các nghị định về quản lý hoạt động bay và mới nhất là Kết luận 99-KL/TW của Bộ Chính trị. Để thể chế hóa Kết luận 99-KL/TW, Bộ Khoa học và Công nghệ đang phối hợp xây dựng Chương trình hành động của Chính phủ tập trung vào năm nhóm nhiệm vụ trọng tâm.
Nhóm nhiệm vụ thứ nhất là hoàn thiện thể chế quản lý không gian tầm thấp phân theo mức độ rủi ro, áp dụng cơ chế quản lý chặt chẽ với hoạt động rủi ro cao và đơn giản hóa thủ tục đối với các hoạt động ít rủi ro. Nhóm nhiệm vụ thứ hai là xây dựng cơ chế điều phối liên ngành giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Xây dựng, Bộ Khoa học và Công nghệ, đảm bảo bộ ngành nào quản lý chuyên môn trên mặt đất thì tiếp tục quản lý chuyên môn đó trên không gian tầm thấp. Nhóm nhiệm vụ thứ ba là phát triển hạ tầng quản trị số quốc gia, trọng tâm là xây dựng nền tảng quản lý giao thông không người lái (UTM) để giám sát các thiết bị bay theo thời gian thực từ khâu nhập khẩu, sản xuất, định danh đến lộ trình bay. Nhóm nhiệm vụ thứ tư là hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, cho phép áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế phù hợp để tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp sản xuất trong nước. Nhóm nhiệm vụ thứ năm là phát triển hạ tầng đồng bộ và đào tạo nguồn nhân lực bao gồm cả lực lượng nghiên cứu thiết kế lẫn lực lượng vận hành dịch vụ.
Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, việc làm chủ công nghệ nội địa cũng được đặt ra như yêu cầu chiến lược. Nhằm đạt mục tiêu làm chủ 30% đến 40% các dòng UAV chủ lực vào năm 2030 và 85% vào năm 2045 theo Kết luận 99-KL/TW, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành danh mục công nghệ và sản phẩm chiến lược, đồng thời triển khai cơ chế đặt hàng nhiệm vụ khoa học công nghệ cho các doanh nghiệp và viện trường. Nhằm tạo thị trường nuôi dưỡng công nghệ nội địa, Nhà nước sẽ tiên phong sử dụng ngân sách để mua sắm các dịch vụ công sử dụng UAV như giám sát giao thông, cảnh báo cháy rừng, phòng chống thiên tai và cứu hộ cứu nạn.
Cát Lam
