Khi Net Zero của một nhà máy chưa phải là Net Zero của cả chuỗi cung ứng
Gấp 26 lần - đó là mức chênh lệch trung bình giữa lượng phát thải trong chuỗi cung ứng (Scope 3) và lượng phát thải trực tiếp từ hoạt động của doanh nghiệp (Scope 1), theo báo cáo công bố tháng 6/2024 của Tổ chức Khai trình Carbon (CDP) và Tập đoàn Tư vấn Boston (BCG), dựa trên dữ liệu của hơn 23,000 doanh nghiệp toàn cầu[1].
Con số này cho thấy phần lớn dấu chân carbon của doanh nghiệp nằm ngoài phạm vi hoạt động trực tiếp, khiến việc cắt giảm phát thải không còn dừng ở nhà máy mà phải mở rộng sang toàn bộ chuỗi cung ứng. Với các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trong các ngành dệt may, điện tử hay thủy sản, đây không còn là câu chuyện về cam kết ESG hay Net Zero, mà đang dần trở thành yêu cầu thị trường khi các đối tác quốc tế ngày càng siết chặt việc đo lường và công bố phát thải trong chuỗi cung ứng.
Net Zero của một người không phải Net Zero của cả nhóm
Hãy hình dung một nhà máy nước giải khát đã lắp điện mặt trời áp mái, thay xe nâng chạy dầu bằng xe điện và công bố phát thải ròng bằng không trong hoạt động sản xuất. Điều đó có thể đúng, nhưng chỉ phản ánh phần phát thải bên trong nhà máy. Đường vẫn được sản xuất bằng lò hơi đốt than, hạt nhựa PET vẫn có nguồn gốc từ nhiên liệu hóa thạch, xe tải vận chuyển vẫn dùng dầu diesel và hàng nghìn tủ mát tại các điểm bán vẫn tiêu thụ điện lưới. Toàn bộ các mắt xích này đều nằm ngoài phạm vi phát thải mà doanh nghiệp trực tiếp kiểm soát.
Đó cũng là cơ sở của mô hình ba phạm vi phát thải (Scope) trong Tiêu chuẩn Hạch toán Khí nhà kính (GHG Protocol) do Viện Tài nguyên Thế giới (WRI) và Hội đồng Doanh nghiệp Thế giới vì Phát triển Bền vững (WBCSD) xây dựng. Scope 1 là phát thải trực tiếp từ các nguồn doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát như lò hơi, phương tiện vận tải. Scope 2 là phát thải gián tiếp từ điện, nhiệt hoặc hơi nước doanh nghiệp mua để sử dụng.
Scope 3 bao gồm toàn bộ phát thải còn lại trong chuỗi giá trị mà doanh nghiệp không trực tiếp sở hữu hoặc vận hành. Theo GHG Protocol, phạm vi này gồm 15 hạng mục, chia thành 8 nhóm thượng nguồn (nguyên liệu đầu vào, vận chuyển, dịch vụ thuê ngoài...) và 7 nhóm hạ nguồn (phân phối, sử dụng và xử lý sản phẩm sau tiêu dùng...). Với một chiếc áo thun, Scope 3 bắt đầu từ cánh đồng bông, nhà máy dệt nhuộm cho đến khi sản phẩm bị thải bỏ.
Đây cũng là phần phát thải lớn nhất nhưng khó kiểm soát nhất. Báo cáo của CDP cho thấy phát thải trong chuỗi cung ứng thường lớn hơn nhiều lần phát thải trực tiếp của doanh nghiệp, song chỉ khoảng 15% doanh nghiệp đặt mục tiêu cắt giảm Scope 3 và khoảng 41% làm việc với nhà cung cấp về giảm phát thải. Vì vậy, nhiều cam kết phát thải ròng bằng không hiện mới chủ yếu tập trung vào Scope 1 và Scope 2, trong khi phần lớn dấu chân carbon của chuỗi giá trị vẫn chưa được xử lý.
Vậy ai tính, tính thế nào và tính công bằng ra sao?
Khi phát thải phạm vi 3 trải dài qua hàng chục, thậm chí hàng nghìn nhà cung cấp, câu hỏi đặt ra là doanh nghiệp sẽ đo lường dựa trên dữ liệu nào. Theo Tiêu chuẩn Hạch toán Khí nhà kính (GHG Protocol), doanh nghiệp có thể sử dụng dữ liệu sơ cấp do nhà cung cấp cung cấp hoặc dữ liệu thứ cấp là hệ số phát thải trung bình của ngành khi chưa có số liệu thực tế. Dữ liệu sơ cấp có độ tin cậy cao hơn nhưng đòi hỏi sự phối hợp của toàn bộ chuỗi cung ứng, đặc biệt với các nhà cung cấp cấp hai và cấp ba[2].
Để cải thiện chất lượng dữ liệu, Hội đồng Doanh nghiệp Thế giới vì Phát triển Bền vững (WBCSD) đã triển khai sáng kiến Lộ trình Minh bạch Carbon (Carbon Transparency Pathfinder), khuyến khích doanh nghiệp chia sẻ dữ liệu phát thải sơ cấp thay vì phụ thuộc vào các hệ số ước tính[3].
Việc đặt mục tiêu cũng ngày càng chặt chẽ hơn. Theo Sáng kiến Mục tiêu Dựa trên Cơ sở Khoa học (SBTi), nếu Scope 3 chiếm trên 40% tổng phát thải - trường hợp phổ biến ở các doanh nghiệp sản xuất và bán lẻ - mục tiêu giảm phát thải ngắn hạn phải bao phủ ít nhất 67% Scope 3 và tăng lên 90% đối với mục tiêu phát thải ròng bằng không dài hạn. Tháng 3/2024, SBTi đã hủy trạng thái cam kết của 239 doanh nghiệp, bao gồm cả những tập đoàn lớn như Microsoft, Unilever, Procter & Gamble và Walmart, do không hoàn thành việc nộp mục tiêu trong thời hạn quy định[4], cho thấy việc kiểm kê và quản lý Scope 3 vẫn là thách thức lớn.
Một vấn đề khác là nguy cơ tính trùng phát thải. Theo GHG Protocol, hiện tượng này xảy ra khi nhiều doanh nghiệp trong cùng chuỗi giá trị cùng ghi nhận một khoản giảm phát thải như thành tích của riêng mình[5]. Chẳng hạn, cả nhà sản xuất nguyên liệu và nhà bán lẻ đều báo cáo cùng một lượng phát thải được cắt giảm. Vì vậy, việc nhiều doanh nghiệp cùng công bố giảm Scope 3 không đồng nghĩa tổng phát thải của toàn chuỗi đã giảm tương ứng.
Thực tế, doanh nghiệp muốn giảm Scope 3 phải bắt đầu từ chuỗi cung ứng. Theo phân tích của McKinsey, trong ngành may mặc, phần lớn phát thải phát sinh ở khâu dệt và nhuộm, và có thể giảm đáng kể khi chuyển sang nguyên liệu có phát thải thấp như bông hữu cơ hoặc polyester tái chế. Với ngành bán lẻ, khoảng 80% phát thải Scope 3 nằm ở thượng nguồn, khiến việc hợp tác với nhà cung cấp trở thành điều kiện tiên quyết nếu muốn giảm phát thải một cách thực chất, thay vì chỉ tối ưu hoạt động nội bộ[6].
Việt Nam đứng ở đâu trong bài toán này?
Áp lực minh bạch phát thải chuỗi cung ứng đang đến với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam từ cả khách hàng quốc tế và chính sách của EU. Trong ngành dệt may, các thương hiệu như Nike hay Adidas không còn chỉ đánh giá nhà cung cấp qua chất lượng hay tiến độ giao hàng mà còn yêu cầu minh bạch phát thải theo các tiêu chuẩn như SBTi và các chương trình đánh giá khí hậu riêng. Doanh nghiệp không đáp ứng được yêu cầu này có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng, thay vì chỉ mất lợi thế cạnh tranh về hình ảnh.
Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU đang tạo thêm áp lực pháp lý. Giai đoạn chuyển tiếp (10/2023-12/2025) chỉ yêu cầu báo cáo lượng phát thải tích tụ trong hàng hóa nhập khẩu. Từ ngày 1/1/2026, nhà nhập khẩu sẽ phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải này, với mức giá tham chiếu theo thị trường carbon EU (EU ETS)[7].
Điểm cốt lõi của CBAM là phát thải được tính trên toàn bộ chuỗi sản xuất, từ nguyên liệu đầu vào đến sản phẩm cuối cùng, thay vì chỉ ở công đoạn lắp ráp. Hiện cơ chế áp dụng cho sáu nhóm hàng gồm sắt thép, xi măng, nhôm, phân bón, điện và hydro, nhưng Bộ Công Thương cho biết phạm vi này nhiều khả năng sẽ tiếp tục mở rộng sang các ngành có nguy cơ rò rỉ carbon cao như dệt may và nhựa[8].
Việt Nam đã xây dựng Đề án ứng phó CBAM và có lợi thế nhất định về cơ cấu nguồn điện. Theo số liệu năm 2024, tỷ trọng điện tái tạo (bao gồm thủy điện) đạt 33.1%, dù thấp hơn mức bình quân 46% của EU, con số này vẫn cao hơn hầu hết các đối thủ xuất khẩu lớn vào EU như Trung Quốc (32%), Thái Lan (13%), Ấn Độ (21%) hay Bangladesh (4.5%)[9]. Tuy nhiên, lợi thế này chỉ mang tính tương đối khi yêu cầu về phát thải của EU ngày càng chặt chẽ.
Với chính sách trong nước, nhiều tổ chức quốc tế như GGGI và UNIDO cũng đang hỗ trợ Việt Nam xây dựng lộ trình khử carbon cho ngành công nghiệp, trước mắt tập trung vào các lĩnh vực chịu tác động trực tiếp của CBAM như thép, xi măng và vật liệu xây dựng.
Điều đó cho thấy việc giảm phát thải trong phạm vi nhà máy sẽ không còn đủ. Cả khách hàng quốc tế và CBAM đều đánh giá dấu chân carbon của toàn bộ chuỗi giá trị. Vì vậy, năng lực đo lường phát thải bằng dữ liệu sơ cấp, minh bạch nguồn gốc nguyên liệu và hợp tác với các nhà cung cấp đang trở thành điều kiện quan trọng để doanh nghiệp Việt Nam duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
[1] https://www.cdp.net/en/press-releases/corporates-supply-chain-scope-3-emissions-are-26-times-higher-than-their-operational-emissions
[2] https://ghgprotocol.org/sites/default/files/standards/Scope3_Calculation_Guidance_0.pdf
[3] https://www.duurzaam-ondernemen.nl/wbcsd-launches-new-pathfinder-to-enable-scope-3-emissions-transparency-and-accelerate-decarbonization/
[4] https://scope3magazine.com/scope-1-2-and-3/sbti-drops-200-companies-from-net-zero-list
[5] https://ghgprotocol.org/sites/default/files/standards/Corporate-Value-Chain-Accounting-Reporing-Standard-EReader_041613_0.pdf
[6] https://www.mckinsey.com/capabilities/sustainability/our-insights/retailers-climate-road-map-charting-paths-to-decarbonized-value-chains
[7] https://taxation-customs.ec.europa.eu/carbon-border-adjustment-mechanism_en
[8] https://vcci.com.vn/news/ap-luc-cbam-thue-carbon-va-su-ung-pho-cua-viet-nam
[9] https://nangluongvietnam.vn/co-che-dieu-chinh-bien-gioi-carbon-ap-luc-va-dinh-huong-chien-luoc-cho-doanh-nghiep-viet-nam-34046.html
Nguyễn Nhiều Lộc
