Khó khăn bủa vây ngành thủy sản
Ngành thủy sản Việt Nam khép lại năm 2025 với cột mốc lịch sử khi kim ngạch xuất khẩu vượt 11 tỷ USD, nhưng bước sang năm 2026, bài toán duy trì tăng trưởng đang trở nên khó khăn hơn dưới sức ép thuế quan, rào cản kỹ thuật và nguồn cung nguyên liệu.
Xuất khẩu thủy sản vừa khép lại tháng cuối năm với kim ngạch khoảng 840 triệu USD. Với kết quả này, giá trị xuất khẩu cả năm 2025 đạt khoảng 11.34 tỷ USD, cao hơn 13% so với năm trước. “Đây là lần đầu tiên trong lịch sử ngành thủy sản Việt Nam vượt ngưỡng 11 tỷ USD”, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết.
Trong các mặt hàng chủ lực, tôm tiếp tục là trụ cột khi mang về khoảng 4.65 tỷ USD trong năm 2025, tăng gần 20% so với năm trước. Cá tra theo sau với giá trị xuất khẩu khoảng 2.19 tỷ USD, tăng hơn 8%. Nhóm cá biển khác đạt khoảng 2.16 tỷ USD, tăng trên 12%, trong khi mực và bạch tuộc ghi nhận gần 764 triệu USD, tăng khoảng 16%.
Thoạt nhìn, bức tranh ngành thủy sản khá sáng. Nhưng khi bóc tách sâu hơn, tăng trưởng năm nay của ngành mang đậm dấu ấn ngắn hạn - phần lớn nhờ đẩy mạnh giao hàng sang Hoa Kỳ trước thời điểm các rào cản thuế mới có hiệu lực. Năm 2025, theo cách nói của nhiều người trong ngành, là năm “chạy thuế”.
| Xuất khẩu thủy sản 2025 tạo kỷ lục mới | ||
Trung Quốc & Hồng Kông và CPTPP giữ vai trò động lực tăng trưởng chính, EU phục hồi rõ nét. Trong khi đó, Hoa Kỳ tiếp tục là một trong những thị trường quan trọng, nhưng diễn biến phía sau các con số không hoàn toàn thuận lợi.
Nhiều doanh nghiệp thừa nhận đơn hàng tăng mạnh từ quý 3 không xuất phát từ nhu cầu tiêu dùng đột biến mà do khách hàng Hoa Kỳ tranh thủ nhập hàng trước khi chính sách thuế mới được áp dụng. Lượng hàng lớn đã được đẩy sang từ tháng 8-9, khiến xuất khẩu các tháng cuối năm chậm lại.
“Xuất khẩu chững lại trong những tháng cuối năm là hệ quả của việc doanh nghiệp giao hàng sớm, khi Hoa Kỳ công bố mức thuế chống bán phá giá sơ bộ ở mức cao”, VASEP nhìn nhận.
Bước sang năm 2026, tác động của giai đoạn “chạy nước rút” nhiều khả năng sẽ bộc lộ rõ hơn, trước hết về mặt thuế.
Với ngành hàng chủ lực như tôm, kết quả sơ bộ của kỳ rà soát hành chính lần thứ 19 (POR19) tạo ra cú sốc lớn. Mức thuế chống bán phá giá lên tới 35.29%. Nếu cộng thêm thuế đối ứng 20% và thuế chống trợ cấp, tổng gánh nặng có thể xấp xỉ 60%.
“Nếu kịch bản xấu nhất xảy ra và mức thuế này được giữ nguyên, đó sẽ là kết quả rất tiêu cực cho ngành tôm”, Tổng Thư ký VASEP Nguyễn Hoài Nam nói tại Diễn đàn Thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ 2025.
Theo ông Nam, trong hơn 1 thập niên qua, thuế chống bán phá giá với tôm Việt Nam gần như ở mức rất thấp. Việc thuế tăng đột ngột là cú sốc lớn với các doanh nghiệp đã quen hoạt động trong mặt bằng thuế thuận lợi.
Dù vậy, kết quả hiện tại mới mang tính sơ bộ. Các hãng luật đang phản biện, cơ quan quản lý đã vào cuộc và kết luận cuối cùng phải chờ sang đầu năm 2026. “Với dữ liệu minh bạch và chuỗi sản xuất gắn với nông dân, chúng tôi có cơ sở để tin rằng kết quả cuối cùng sẽ hợp lý hơn”, Tổng Thư ký Hiệp hội cho hay.
Công cụ phòng vệ thương mại đang được Hoa Kỳ sử dụng ngày càng thường xuyên. Số liệu từ Bộ Công Thương cho thấy, riêng năm 2025, quốc gia này đã khởi xướng 9 vụ việc, phần lớn tập trung từ tháng 4, với thời gian áp dụng có thể kéo dài tới 20 năm.
“Phòng vệ thương mại được ưu tiên vì hợp pháp, ít tranh cãi và cho phép áp thuế rất cao, nhất là khi chồng nhiều sắc thuế”, bà Trương Thị Thùy Linh - Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) nói. Theo bà Linh, Việt Nam là nền kinh tế phi thị trường, nên Hoa Kỳ sử dụng dữ liệu nước thứ ba thay thế cũng là nguyên nhân khiến mức thuế bị đẩy lên cao.
Năm 2026, ngành tôm Việt Nam đối mặt rủi ro lớn từ thuế chống bán phá giá và các biện pháp phòng vệ thương mại tại thị trường Hoa Kỳ (Ảnh minh họa)
|
Thuế không phải rào cản duy nhất
Ngoài thuế, Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú ở biển (MMPA) của Hoa Kỳ cũng là rào cản lớn với thủy sản khai thác biển.
Theo kết luận công bố cuối tháng 8, chính quyền Tổng thống Donald Trump không công nhận tương đương đối với 12 nghề khai thác của Việt Nam. Từ 01/01/2026, các sản phẩm có nguồn gốc từ các nghề này sẽ bị cấm nhập khẩu.
“Nếu thẻ vàng IUU của EU là cảnh báo thì MMPA là thẻ đỏ vì đi kèm lệnh cấm nhập khẩu cụ thể”, ông Nguyễn Hoài Nam nói.
Hàng trăm doanh nghiệp Việt Nam đang xuất khẩu thủy sản khai thác biển sang thị trường này, gắn với sinh kế của hàng trăm ngàn ngư dân ven biển. Sau kết luận của Hoa Kỳ, các bộ ngành, hiệp hội và doanh nghiệp đã triển khai nhiều hướng xử lý. Một điểm sáng tạm thời xuất hiện ở mặt hàng ghẹ, khi tòa án cho phép tiếp tục xuất khẩu trong thời gian nhất định để hoàn thiện hồ sơ.
Không chỉ Hoa Kỳ, các thị trường khác cũng gia tăng yêu cầu tuân thủ. Tại EU, các tiêu chí về phúc lợi động vật đang dần trở thành một rào cản kỹ thuật mới với ngành tôm, buộc doanh nghiệp phải bổ sung thông tin về điều kiện nuôi, mật độ thả và quy trình thu hoạch. Các yêu cầu này chưa hình thành sắc thuế cụ thể, nhưng làm tăng chi phí tuân thủ và đòi hỏi điều chỉnh ngay từ khâu vùng nuôi.
Song song đó, vấn đề chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) vẫn chưa được xử lý dứt điểm. Dù đã có nhiều nỗ lực trong quản lý đội tàu, giám sát hành trình và truy xuất nguồn gốc, cảnh báo thẻ vàng của EU đến nay vẫn chưa được gỡ bỏ hoàn toàn.
Trong khi các rào cản bên ngoài còn chờ kết luận cuối cùng, điểm nghẽn lớn hơn của ngành lại nằm ở chính nội tại chuỗi sản xuất.
Quy định MMPA của Hoa Kỳ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hàng trăm ngàn ngư dân từ năm 2026 (Ảnh minh họa)
|
Bài toán nan giải nguồn cung nguyên liệu
Điểm nghẽn bộc lộ rõ nhất ở nguồn cung nguyên liệu. Vùng nuôi thiếu ổn định, thời tiết thất thường và dịch bệnh kéo dài khiến sản lượng không đều, giá nguyên liệu duy trì ở mức cao. Dịch bệnh không bùng phát ồ ạt nhưng diễn biến âm thầm, làm giảm năng suất và tăng rủi ro cho người nuôi.
“Đơn hàng có, nhưng thiếu tôm để chế biến”, ông Lê Văn Quang - Tổng Giám đốc Tập đoàn Thủy sản Minh Phú (UPCoM: MPC) nói với cổ đông tại đại hội bất thường hôm 20/12.
Thực tế này cũng được phản ánh từ phía Chủ tịch Thực phẩm Sao Ta (HOSE: FMC). Kho dự trữ tôm trên thị trường thế giới ở mức thấp trong giai đoạn cuối năm, trong khi khách hàng vẫn yêu cầu chào hàng đều đặn, kể cả tại Hoa Kỳ. Khả năng đáp ứng, theo doanh nghiệp, phụ thuộc trực tiếp vào diễn biến vùng nuôi trong nước. “Cái lo là tình hình nuôi tôm của ta đang không tốt”, Chủ tịch HĐQT FMC Hồ Quốc Lực nhìn nhận trong lần trao đổi với người viết.
Tác động từ nguồn cung càng rõ hơn khi biến đổi khí hậu làm mùa vụ trở nên khó lường. Mưa nhiều xen kẽ các đợt nắng nóng kéo dài khiến nguy cơ dịch bệnh gia tăng, trong khi chi phí đầu vào liên tục đi lên. Giá thức ăn, con giống và nhân công tăng cao khiến biên lợi nhuận bị bào mòn ngay từ khâu đầu chuỗi.
Sự thiếu hụt nguyên liệu buộc nhiều nhà máy phải xoay xở bằng cách nhập tôm bán thành phẩm từ nước khác để duy trì công suất. Nhưng theo lãnh đạo FMC, đây chỉ là giải pháp tạm thời.
Áp lực khác của ngành còn đến từ tín dụng. Nuôi trồng thủy sản cần vốn dài hạn, nhưng điều kiện vay ngày càng chặt khiến việc mở rộng vùng nuôi theo chuẩn quốc tế gặp nhiều trở ngại. Nút thắt này khiến chuỗi sản xuất khó cải thiện trong ngắn hạn.
Những yếu tố trên khiến ngành thủy sản bước vào năm 2026 với nền tảng không thật sự vững chắc, dù dư địa vẫn còn. Áp lực không chỉ đến từ bên ngoài, mà còn nằm ở khả năng duy trì nhịp tăng trưởng khi các điều kiện thuận lợi của năm 2025 không còn lặp lại.
Nền tảng bước sang 2026 không còn thuận lợi
Theo VASEP, năm 2026 sẽ là giai đoạn khó hơn so với năm trước. Động lực tăng trưởng từ các đơn hàng giao sớm trước thuế đã suy yếu, trong khi rủi ro từ phòng vệ thương mại, chi phí đầu vào và nguồn cung nguyên liệu vẫn hiện hữu. Hiệp hội cho rằng, bài toán của ngành trong năm tới không nằm ở việc mở rộng kim ngạch bằng mọi giá, mà là giữ được nhịp tăng trưởng trong bối cảnh thị trường và chính sách thương mại ngày càng bất định.
Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh kế hoạch theo hướng thận trọng hơn. Sản lượng, thị trường và dòng tiền đều được tính toán lại để hạn chế rủi ro kéo dài.
Với các đơn vị phụ thuộc lớn vào thị trường Hoa Kỳ, bài toán càng phức tạp khi thuế chống bán phá giá và các biện pháp phòng vệ thương mại vẫn chưa ngã ngũ. Nhiều doanh nghiệp đã chủ động thu hẹp xuất khẩu sang thị trường này trong thời gian chờ kết quả rà soát cuối cùng. “Trong cảnh tranh tối tranh sáng về mức thuế, hiện nay tôm Việt gần như ngưng xuất sang Hoa Kỳ, trừ một số sản phẩm không bị chi phối”, ông Lực nói.
Ngay cả những doanh nghiệp có lợi thế về thuế cũng không dễ xoay xở. Mức thuế chống bán phá giá 35.29% không áp dụng với Minh Phú do đã thoát vụ kiện từ năm 2016. Dù vậy, lợi thế tại thị trường trọng điểm lại kéo theo áp lực ở các thị trường còn lại. “Khi doanh nghiệp Việt không xuất được sang Hoa Kỳ, họ buộc phải dồn sang các thị trường khác”, Tổng Giám đốc Lê Văn Quang chỉ ra. Cạnh tranh vì thế gia tăng, kéo biên lợi nhuận đi xuống ngay cả với doanh nghiệp đầu ngành.
Tổng hòa các yếu tố từ thuế, rào cản kỹ thuật đến nguyên liệu đầu vào khiến năm 2026 hiện lên với nhiều thách thức hơn cơ hội. “Cho chắc ăn, năm sau tốc độ tăng trưởng chỉ gần 2 con số mà thôi”, Chủ tịch FMC kết luận.
Tử Kính
