Kinh nghiệm phát triển quỹ hưu trí trên thế giới
Quỹ hưu trí tự nguyện giúp cung cấp thêm một nguồn thu nhập quan trọng để đảm bảo mức sống khi về già cho người lao động. Mặt khác, các quỹ hưu trí tạo ra nguồn vốn dài hạn dồi dào để đầu tư ngược lại vào nền kinh tế thông qua các công cụ tài chính, giúp thị trường vốn phát triển bền vững. Trên thế giới, các quốc gia đã có nhiều mô hình để thúc đẩy sự phát triển của quỹ hưu trí.
Tại Hội thảo phổ biến các nội dung cốt lõi của Nghị định số 85/2026 về bảo hiểm hưu trí bổ sung tổ chức ngày 23/05/2026, ông R. Mark Davis - Chuyên gia tài chính Cấp cao thuộc Ban Tài chính, Năng lực Cạnh tranh & Đổi mới Toàn cầu, Ngân hàng Thế giới (WB) đã chia sẻ về kinh nghiệm quốc tế về các mô hình phát triển hưu trí tư nhân tại các quốc gia.
ông R. Mark Davis - Chuyên gia tài chính Cấp cao thuộc Ban Tài chính, Năng lực Cạnh tranh & Đổi mới Toàn cầu, Ngân hàng Thế giới (WB)
|
Theo chuyên gia World Bank, quỹ hưu trí tự nguyện (hưu trí bổ sung) mang lại những giá trị chiến lược cho cả cá nhân và hệ thống an sinh xã hội.
Khi tuổi thọ tăng và tỷ lệ sinh giảm, các hệ thống hưu trí công vốn hoạt động theo cơ chế người lao động trẻ đóng cho người già hưởng gặp áp lực lớn. Quỹ hưu trí tự nguyện giúp cung cấp thêm một nguồn thu nhập quan trọng để đảm bảo mức sống khi về già. Mặt khác, các quỹ hưu trí tạo ra nguồn vốn dài hạn dồi dào để đầu tư ngược lại vào nền kinh tế thông qua các công cụ tài chính, giúp thị trường vốn phát triển bền vững.
Xét về hiệu quả, một quỹ được quản lý hiệu quả với tỷ suất sinh lời thực tế 3% có thể biến 1 đồng đóng góp thành 4 đồng sau chu kỳ 45 năm. Ví dụ, quỹ AP7 của Thụy Điển đạt tỷ suất lợi nhuận trung bình 10.4% từ năm 2000-2023, cao hơn nhiều so với hệ thống hưu trí công. Trên bình diện quốc tế, tỷ suất sinh lời gộp thực (gross real returns) đạt mức 3% được coi là một cột mốc quan trọng. Tuy nhiên, nhiều hệ thống trên thế giới hiện vẫn chưa đạt được mức này.
Với những lợi ích đem lại, các quốc gia trên thế giới đã áp dụng nhiều mô hình sáng tạo để mở rộng độ bao phủ và hiệu quả của hệ thống hưu trí.
Một ví dụ là mô hình tự động đăng ký (Auto-enrollment), đây là một công cụ dựa trên nguyên lý kinh tế học hành vi để tăng tỷ lệ tham gia.
Tại Vương quốc Anh, mô hình này được triển khai từ năm 2012, bắt đầu từ các doanh nghiệp lớn rồi đến doanh nghiệp nhỏ, giúp tỷ lệ bao phủ tăng vọt từ khoảng 40-50% lên đến 90% ở các công ty lớn. Người lao động được tự động đăng ký nhưng có quyền từ chối, tuy nhiên rất ít người từ chối vì không muốn mất khoản đóng góp đối ứng từ chủ sử dụng lao động.
Tuy nhiên, trường hợp ở Thổ Nhĩ Kỳ lại là một bài học cảnh báo khi triển khai quá nhanh và không yêu cầu chủ lao động đóng góp, dẫn đến tỷ lệ từ chối tham gia lên tới hơn 70%.
Một ví dụ khác là mô hình "Tiết kiệm nhiều hơn cho ngày mai" (Save more tomorrow - SMarT) phổ biến tại Hoa Kỳ, mô hình này khuyến khích người lao động cam kết trích một phần tỷ lệ tăng lương trong tương lai vào quỹ hưu trí. Việc này giúp người lao động không cảm thấy "đau đớn" về tài chính ở hiện tại nhưng lại tăng đáng kể tỷ lệ tiết kiệm dài hạn.
 |
 |
Chính phủ Mexico đã áp dụng biện pháp đa dạng hóa kênh đóng góp bằng cách tạo ra mạng lưới đóng góp cực kỳ thuận tiện thông qua hơn 16,000 điểm bán lẻ (như Walmart, 7-Eleven) và các nền tảng kỹ thuật số, giúp việc đóng tiền vào quỹ hưu trí dễ dàng như nạp thẻ điện thoại.
Tại Anh, các nền tảng như Uber đã hợp tác với quỹ hưu trí tổng thể (Master Trust) như NEST để cung cấp chế độ hưu trí cho tài xế, biến những lao động hợp đồng thành đối tượng được bảo vệ bởi hệ thống an sinh.
Các nước đang chuyển dịch từ việc chi trả một lần (lump sum) sang kết hợp giữa rút tiền mặt, rút dần (income drawdown) và bảo hiểm niên kim (annuity) để đảm bảo thu nhập cho những người sống thọ. Ngoài ra, ưu đãi thuế cũng là công cụ quan trọng để thúc đẩy các quỹ hưu trí. Hầu hết các quốc gia sử dụng mô hình EET (Miễn thuế khi đóng góp - Miễn thuế lợi nhuận đầu tư - Đánh thuế khi chi trả), tạo động lực kinh tế mạnh mẽ để người lao động tích lũy dài hạn.
Tỷ suất sinh lời của quỹ hưu trí tư nhân phụ thuộc lớn vào chiến lược đầu tư, hiệu quả quản lý và mức phí áp dụng. Để một hệ thống hưu trí vận hành hiệu quả, tỷ suất sinh lời thực tế, sau khi trừ phí thường cần phải cao hơn tốc độ tăng trưởng tiền lương. Hiệu quả cuối cùng mà người tham gia nhận được bị ảnh hưởng trực tiếp bởi phí quản lý. Ngay cả khi quỹ đạt tỷ suất sinh lời 3%, nhưng nếu mức phí là 1.5% trên tổng tài sản (AUM), thì 50% lợi nhuận thực tế đã bị chi trả cho các loại phí.
 |
Do đó, các quốc gia có hệ thống hưu trí tư nhân phát triển thường duy trì mức phí rất thấp để bảo vệ lợi nhuận cho người dân, ví dụ như Thụy Điển (dưới 0.25% AUM), Malaysia (0.3% AUM) hay Hoa Kỳ (0.05% AUM đối với Thrift Saving Plan).
Để đảm bảo tỷ suất sinh lời các hệ thống quỹ hưu trí tiên tiến như Thụy Điển, Mỹ, Hồng Kông tự động thay đổi danh mục đầu tư theo độ tuổi của người tham gia: Ưu tiên cổ phiếu/tăng trưởng khi còn trẻ và chuyển dần sang trái phiếu/an toàn khi gần nghỉ hưu.
Yến Chi
