Kỷ nguyên tiền đắt (Kỳ 3): Ngăn vòng xoáy tự hủy trên thị trường nợ
Nợ liên bang Mỹ vượt mốc 40 ngàn tỷ USD đúng lúc đồng Yên rơi xuống đáy 40 năm, đẩy chủ nợ nước ngoài lớn nhất vào thế phải bán trái phiếu Kho bạc để lấy USD. Để chặn kịch bản đó, Washington mở hai két tiền bí mật và bán ra 13 tỷ euro mà không báo trước cho châu Âu.
Bộ Tài chính Mỹ bán 13 tỷ euro trong quỹ bình ổn để mua đồng yên, chuyển sức ép tỷ giá sang châu Âu và giữ nguyên thị trường trái phiếu của chính mình. Ảnh minh hoạ.
|
Đồng Yên chạm đáy 40 năm
Phiên đấu thầu ngày 13/08/2026, trái phiếu Kho bạc Mỹ kỳ hạn 30 năm quy mô 25 tỷ USD có lợi suất trúng thầu 5.22%, mức cao nhất kể từ năm 2001. Những tháng qua, Fed giữ lãi suất điều hành ở 3.5% đến 3.75%, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) neo lãi suất quanh 1%, khiến khoảng cách lợi suất giữa hai đồng tiền giãn ra 250-275 điểm cơ bản. Dòng vốn chảy về nơi trả lãi cao hơn, và đồng Yên trượt giá xuống sát 164 Yên đổi 1 USD, mức thấp nhất trong 40 năm.
Tokyo buộc phải can thiệp để chặn đà mất giá, nhưng để can thiệp thì cần USD tiền mặt. Riêng hai ngày cuối tháng 7, Nhật Bản chi gần 12 ngàn tỷ Yên nữa, tương đương 87 tỷ USD, kéo tỷ giá hồi từ 164 về sát 157 yên/1 USD chỉ trong vài giờ. Nhật Bản đang nắm hơn 1.1 ngàn tỷ USD trái phiếu Kho bạc Mỹ, nhiều nhất trong số các chủ nợ nước ngoài, nên cách lấy USD nhanh nhất cũng là cách nguy hiểm nhất: bán khối trái phiếu ấy ra thị trường.
Một lệnh bán như vậy sẽ khởi động vòng xoáy tự hủy. Nhật xả trái phiếu Mỹ để lấy USD, nguồn cung giấy nợ tăng, giá giảm, lợi suất dài hạn của Mỹ bị đẩy lên cao hơn. Lợi suất cao hơn lại kéo giãn thêm khoảng cách lãi suất, ép đồng Yên giảm tiếp, và Tokyo lại phải bán thêm một đợt nữa. Mỗi vòng quay làm chi phí vay của Washington đắt thêm, nên nước Mỹ có lý do riêng để không muốn vòng xoáy ấy bắt đầu.
Hai két tiền mở ra thay cho lệnh bán
Để có được USD mà không phải bán thanh lý trái phiếu, Nhật Bản rút gần 35 tỷ USD trong hai tuần từ tài khoản tiền gửi qua đêm mà Fed New York mở cho các định chế tiền tệ nước ngoài. Rút tiền mặt đang gửi sẵn thì lấy được USD giao ngay mà không đụng tới giá trái phiếu trên thị trường thứ cấp.
Trong cuộc họp nội các tại Trại David ngày 31/07/2026, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cố ý để lộ trước ống kính phóng viên cuốn sổ tay ghi việc cần làm là “mua số Yên trị giá 5 – 10 tỷ USD”. Ông Bessent còn cẩn thận ghi ký hiệu tiền tệ JPY ở bên cạnh để không thể hiểu lầm sang đồng tiền khác, nhưng điều đáng chú ý là thứ không được viết trên cuốn sổ, giao dịch ngoại hối luôn đi theo cặp, muốn mua đồng tiền A thì phải bán đồng tiền B, mà ông Bessent chỉ ghi vế mua.
Vế bán lộ ra ngay sau đó, khi Fed New York xả sạch 13 tỷ euro trong Quỹ Bình ổn Tỷ giá của Mỹ để gom yên. Washington tránh bán USD vì sợ gây nhiễu loạn chính sách lãi suất của Fed, cũng không muốn Nhật bán trái phiếu vì sợ vòng xoáy tự hủy, nên chọn phương án thứ ba là hy sinh tỷ giá đồng euro.
Châu Âu phải chịu cảnh đồng tiền suy yếu và mô hình dự báo tỷ giá bị đảo lộn, trong khi thị trường nợ Mỹ bình yên vô sự.
Xét về luật thì Mỹ không sai. Quỹ Bình ổn Tỷ giá được lập ra từ Đạo luật Vàng năm 1934, nằm ngoài quyền giám sát của Quốc hội, và Bộ trưởng Tài chính chỉ cần chữ ký của Tổng thống là chi được hàng chục tỷ USD. Tiền trong tay Mỹ, nên Mỹ thích dùng vào việc gì thì dùng.
Nhưng xét theo thông lệ, đây là một cú đánh úp, kể từ Thỏa ước Plaza năm 1985, các ngân hàng trung ương lớn giữ một nguyên tắc bất thành văn là không can thiệp vào đồng tiền của đồng minh mà không báo trước. Theo tờ Financial Times, các quan chức Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) rất không hài lòng với động thái bất ngờ của Bộ trưởng Tài chính Mỹ. Ngay tại Washington, Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren gửi thư chất vấn ngày 13/08/2026, cáo buộc Bộ Tài chính dùng quỹ bình ổn cho mục đích chính trị, giống khoản cứu trợ đồng peso Argentina trị giá 20 tỷ USD hồi cuối năm 2025.
Đề xuất mở rộng cánh cửa mà không ai đi
Fed có sẵn một cơ chế được xây dựng riêng cho đúng tình huống cần can thiệp vào thị trường ngoại hối, tên là FIMA Repo. Ngân hàng trung ương nước ngoài có thể đem trái phiếu Kho bạc thế chấp để vay USD kỳ hạn một tuần, sau đó trả lại tiền và nhận lại trái phiếu, nhờ đó tránh phải bán trái phiếu trên thị trường mở.
Nhưng báo cáo hàng tuần của Fed cho thấy trong 9 tuần từ giữa tháng 6 đến nay, không có bất kỳ ai vay tiền từ cửa sổ FIMA Repo này.
Cơ chế này ra đời tháng 3/2020 giữa cơn hoảng loạn đại dịch, được giữ lại thành công cụ thường trực từ tháng 7/2021, và từng được rút tới ngưỡng tối đa 60 tỷ USD hồi tháng 3/2023 khi hệ thống ngân hàng toàn cầu chao đảo.
Fed tính lãi 3.75% cho khoản vay qua đêm, hoặc lãi suất tham chiếu OIS cộng thêm 25 bps cho kỳ hạn một tuần, đắt hơn hẳn thị trường repo tư nhân vì công cụ này vốn được thiết kế làm phao cứu sinh chứ không phải nguồn vốn thường ngày.
Ngày 02/08, Bộ trưởng Scott Bessent đăng trên mạng xã hội: “FIMA Repo là một chốt chặn quan trọng. Chúng ta nên khuyến khích nâng hạn mức của công cụ này trong những tháng tới”. Trong một cuộc phỏng vấn trực tiếp trên kênh CNBC hai ngày sau đó, ông Bessent làm rõ đề xuất này bằng lập luận rằng khi FIMA mới được Fed lập ra vào năm 2020 trong thời kỳ đại dịch, quy mô thị trường trái phiếu nhỏ hơn hiện nay rất nhiều; do đó, việc Fed cân nhắc nâng trần hạn mức 60 tỷ USD thời điểm này là hoàn toàn hợp lý.
Thực tế trong hai ngày cuối tháng 7, Nhật Bản đã chi khoảng 87 tỷ USD để đỡ tỷ giá, chứng tỏ hạn mức 60 tỷ USD là khá nhỏ bé.
Nhưng suốt ba năm qua hầu như không ai dùng tới FIMA Repo thì đòi nâng hạn mức tối đa để làm gì? Thực ra Mỹ không cần Tokyo thực sự vay một đồng nào. Một hạn mức vay được công bố sẵn với quy mô hàng trăm tỷ USD là đủ để nói với giới đầu cơ rằng Nhật Bản sẽ không bao giờ cạn USD, và khi cửa vay đủ rộng thì cửa bán trái phiếu coi như bị khóa. Phát biểu của ông Bessent là lời răn đe bằng con số trên giấy, rẻ hơn nhiều so với can thiệp bằng tiền thật.
4 tỷ USD đủ để đe dọa cả thị trường?
Ở trong nước Mỹ, trái phiếu kỳ hạn 10 đến 30 năm đã vắng người mua từ cuối tháng 6, đúng lúc nợ liên bang vượt 40 ngàn tỷ USD. Ngày 19/08/2026, Bộ Tài chính Mỹ thông báo nâng quy mô mỗi phiên mua lại nợ cũ từ 2 tỷ USD lên ít nhất 4 tỷ USD mỗi phiên, nhắm đúng nhóm kỳ hạn dài ấy, áp dụng từ 9/9 đến 4/11.
Con số 4 tỷ USD tưởng chừng rất nhỏ bé, nhưng thị trường vẫn phản ứng ngay: lợi suất 30 năm giảm 9 bps còn 5.20%, kỳ hạn 10 năm giảm 5.7 bps còn 4.65%. Giới bán khống vội đóng vị thế vì không ai muốn bị “phục kích” trong phiên mua lại kế tiếp.
Giới phân tích nhận định rằng động thái này gần như không thay đổi gì về nền tảng, khi nhu cầu tài trợ cho cả thâm hụt liên bang lẫn làn sóng nợ hạ tầng AI vẫn nguyên vẹn. Bộ Tài chính Mỹ không trả bớt nợ mà chỉ là xếp lại lịch đáo hạn, đi vay bằng tín phiếu ngắn hạn để mua các trái phiếu kỳ hạn dài hơn.
Chuyên gia kinh tế Mohamed El-Erian nhận xét quy mô mua vào quá nhỏ cả về giá trị tuyệt đối lẫn so với lượng phát hành ròng, và gọi hành động này là một bước đi về phía kiểm soát đường cong lợi suất.
Mọi công cụ chỉ kéo dài thời gian
Việc ghìm nén lợi suất dài hạn có thể làm nhiệm vụ đưa lạm phát về 2% của Fed thêm khó khăn, vì giá vốn bị bóp méo thì tín hiệu gửi tới người đi vay cũng méo mó theo. Xâu chuỗi lại, từ xả euro của quỹ bình ổn, rút tiền tại Fed New York, đòi nới trần FIMA cho tới nhân đôi quy mô mua lại nợ, tất cả đều phục vụ một mục tiêu duy nhất là giữ cho thị trường nợ công 40 ngàn tỷ USD không rạn vỡ.
Washington giải cứu đồng Yên vì lợi ích của chính Washington. Thiếu những lá chắn thanh khoản ấy, một đợt bán trái phiếu từ Tokyo đủ sức thổi bùng khủng hoảng tài khóa ngay trong lòng nước Mỹ, và cái giá phải trả sẽ lớn hơn nhiều lần 13 tỷ euro.
Nhưng kỹ thuật tài chính chỉ hoãn được vấn đề chứ không xử lý được gốc rễ. Ông Bessent hối thúc Ngân hàng Trung ương Nhật Bản thắt chặt tiền tệ để thu hẹp khoảng cách lãi suất, trong khi Thủ tướng Sanae Takaichi giữ nguyên đường lối nới lỏng.
Bà Takaichi lên nắm quyền từ tháng 10/2025 với cam kết nối tiếp chính sách tiền rẻ, nên đòi hỏi thắt chặt từ Washington xung đột thẳng vào nền tảng chính trị của chính phủ bà. Đúng hôm Mỹ xả euro để gom yên, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản chọn đứng nhìn và giữ nguyên lãi suất.
Hai chân bước ngược nhau nên thành quả can thiệp bốc hơi rất nhanh: chỉ sau hai tuần, đồng Yên xóa mất quá nửa phần hồi phục và rơi trở lại sát mốc 160 Yên đổi 1 USD. Chừng nào khoảng cách lãi suất còn đó, dòng tiết kiệm toàn cầu còn bị kéo căng, và kỷ nguyên tiền đắt còn tiếp tục.
* Kỷ nguyên tiền đắt (Kỳ 1): Hiệu ứng lấn át từ thế lực vay nợ mới
* Kỷ nguyên tiền đắt (Kỳ 2): Chi phí lãi vay quyết định chính sách tiền tệ
Đức Quyền
