Lũ rút trong vài ngày, dòng tiền doanh nghiệp mất bao lâu để hồi phục?
Nước lũ có thể rút trong vài ngày, nhưng quá trình phục hồi hoạt động và tài chính của doanh nghiệp thường kéo dài hơn nhiều. Một nghiên cứu tại Tanzania cho thấy, gần 40% doanh nghiệp siêu nhỏ chưa thể mở cửa trở lại sau 9 ngày kể từ khi lũ xảy ra1, trong khi nghiên cứu của World Bank tại Sri Lanka ghi nhận doanh nghiệp bị thiệt hại vẫn tụt lại phía sau nhóm không bị ảnh hưởng ngay cả sau hơn ba năm2. Khoảng cách giữa thời điểm nước rút và thời điểm hoạt động kinh doanh, dòng tiền trở lại bình thường vì vậy có thể kéo dài đáng kể.
Độ trễ phục hồi tài chính
Với một xưởng dệt nhỏ hay quán ăn ven quốc lộ, phục hồi sau lũ trước hết thường được nhìn ở khía cạnh vật lý: dọn bùn, sửa chữa mặt bằng, khôi phục máy móc và thiết bị, có thể mất từ vài ngày đến vài tuần. Phục hồi tài chính thường kéo dài hơn vì ba áp lực cộng dồn cùng lúc: doanh nghiệp mất doanh thu trong thời gian ngừng hoạt động, phát sinh chi phí sửa chữa, trong khi các nghĩa vụ trả nợ vẫn tiếp tục đến hạn. Khi doanh thu chưa trở lại mức cũ nhưng chi phí và nghĩa vụ tài chính vẫn phải chi trả, doanh nghiệp có thể rơi vào khoảng trống thanh khoản sau thiên tai.
Số liệu định lượng cho thấy khoảng trống này có thể kéo dài đáng kể. Nghiên cứu của Suresh de Mel, David McKenzie và Christopher Woodruff, công bố trong loạt báo cáo nghiên cứu chính sách của World Bank (2010) và sau đó trên Economic Journal (2012), theo dõi doanh nghiệp nhỏ tại Sri Lanka sau trận sóng thần cuối năm 2004. Các doanh nghiệp bị thiệt hại trực tiếp mất khoảng 15 tháng để trở lại quy mô lợi nhuận và tài sản trước thảm họa.
Trong cùng khoảng thời gian đó, lợi nhuận và vốn của nhóm doanh nghiệp không bị ảnh hưởng đã tăng thêm 30-50%, nên ngay cả sau hơn ba năm, nhóm bị thiệt hại vẫn có lợi nhuận và mức đầu tư thấp hơn. Nghiên cứu cũng cho thấy tác động của hỗ trợ vốn không đồng đều giữa các ngành: khoản trợ cấp được phân bổ ngẫu nhiên giúp cải thiện lợi nhuận rõ rệt ở nhóm bán lẻ, nhưng gần như không tạo ra tác động tích cực đối với nhóm sản xuất3.
Ở nhóm doanh nghiệp siêu nhỏ, độ trễ giữa thời điểm nước rút và việc khôi phục kinh doanh cũng thể hiện rõ. Nghiên cứu của Tatu Sakijege đăng trên tạp chí Jàmbá năm 2024, khảo sát 202 doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa tại phường Kigogo, khu vực thường xuyên ngập lụt ở Dar es Salaam (Tanzania), cho thấy 121 doanh nghiệp, tương đương 60.2%, khôi phục kinh doanh trong vòng 9 ngày sau lũ; gần 40% còn lại chưa mở cửa trở lại trong khoảng thời gian này. Ngay cả khi hoạt động được khôi phục, doanh thu trung bình vẫn giảm từ khoảng 560,014 shilling Tanzania (TZS) trước lũ xuống 258,712 TZS sau lũ, mức giảm có ý nghĩa thống kê. Theo khảo sát, nguyên nhân khiến doanh nghiệp chậm mở cửa chủ yếu là nước còn đọng tại khu vực kinh doanh (63.18%), tiếp đến là hư hỏng cơ sở vật chất (15.92%) và thiếu vốn tái đầu tư (13.43%)4.
Nghiên cứu tại Tanzania cũng dẫn lại kết quả của Asgary, Anjum và Azimi công bố năm 2012 trên International Journal of Disaster Risk Reduction, khảo sát doanh nghiệp nhỏ tại chín huyện chịu ảnh hưởng nặng ở Pakistan, sáu tháng sau trận lũ năm 2010. Khi đó, 90% doanh nghiệp trong mẫu đã mở cửa trở lại, nhưng phần lớn vẫn kinh doanh thua lỗ; chỉ một số ít đạt mức bằng hoặc tốt hơn trước lũ5. Việc khôi phục hoạt động vì vậy chưa đồng nghĩa với doanh thu và dòng tiền đã trở lại trạng thái trước thiên tai.
Khi thiệt hại vượt khỏi phạm vi doanh nghiệp
Tại Malaysia, lũ tạo ra rủi ro tài chính đáng kể đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Báo cáo do World Bank và Ngân hàng Trung ương Malaysia công bố tháng 3/2024, dựa trên khảo sát 1,500 doanh nghiệp, cho thấy lũ chiếm 85% số thiên tai ghi nhận tại nước này kể từ năm 2000, và doanh nghiệp nhỏ và vừa có khả năng báo cáo thiệt hại tài sản do lũ cao hơn 50% so với doanh nghiệp lớn. Báo cáo cũng ước tính, nếu không có biện pháp thích ứng, một trận lũ có chu kỳ lặp lại 20 năm có thể gây tổn thất tới 4.1% GDP của Malaysia vào năm 2030 và làm tỷ lệ thất nghiệp tăng thêm tới 2.2 điểm phần trăm6.
Trận lũ nghiêm trọng tại khu vực biên giới Nepal - Tây Tạng cuối tháng 8/2026 cho thấy thiệt hại có thể nhanh chóng lan từ doanh nghiệp sang hạ tầng và cả nền kinh tế. Đợt lũ quét bắt nguồn từ sự cố sụp đổ sông băng ngày 26/8 đã gây thiệt hại lớn về người và cơ sở hạ tầng tại Nepal và Tây Tạng (Trung Quốc)7. Ngày 29/08, Bộ trưởng Tài chính Nepal Swarnim Wagle ước tính nước này có thể cần 4-5 tỷ USD để tái thiết, tương đương gần 10% quy mô nền kinh tế, dù việc đánh giá thiệt hại khi đó vẫn đang được thực hiện. Các dự án thủy điện bị ảnh hưởng chiếm hơn 12% công suất phát điện quốc gia, bên cạnh thiệt hại đối với đường sá, cầu và các khu dân cư8.
Quy mô tái thiết dự kiến vẫn thấp hơn nhu cầu phục hồi khoảng 6.6 tỷ USD mà Nepal phải đối mặt sau trận động đất năm 2015, khi tổng thiệt hại và tổn thất được ước tính tương đương khoảng một phần ba nền kinh tế9. Trước khi trận lũ xảy ra, trong báo cáo công bố tháng 4/2026, World Bank dự báo tăng trưởng GDP thực của Nepal chỉ đạt 2.3% trong năm tài khóa 2026 do tác động của xung đột tại Trung Đông và bất ổn trong nước tháng 9/2025, sau đó phục hồi lên mức trung bình 4.4% trong giai đoạn 2027-202810. Dự báo này chưa phản ánh chi phí tái thiết 4-5 tỷ USD, cho thấy Nepal bước vào quá trình khắc phục hậu quả trong bối cảnh dư địa tăng trưởng đã khá hạn chế, và áp lực phục hồi có thể kéo dài sang các năm tiếp theo.
Vai trò của chuẩn bị trước thiên tai
Nếu độ trễ phục hồi khó tránh, việc rút ngắn độ trễ ấy phụ thuộc nhiều vào những gì doanh nghiệp đã chuẩn bị trước khi thiên tai đến.
Nhật Bản là ví dụ về cách tiếp cận dựa vào chuẩn bị trước thông qua kế hoạch liên tục kinh doanh (Business Continuity Plan - BCP). Ghi chú kiến thức về BCP do Takahiro Ono (Trung tâm Giảm nhẹ Thiên tai châu Á) và Mikio Ishiwatari (World Bank) thực hiện, rút ra từ trận động đất - sóng thần Đông Nhật Bản năm 2011, cho biết khoảng 80-90% doanh nghiệp quy mô vừa và lớn đánh giá BCP của mình hiệu quả trong giai đoạn ứng phó và phục hồi. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa có BCP cũng ghi nhận kế hoạch này hiệu quả ở mức độ nhất định, song tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ và vừa lập BCP còn thấp. Theo khảo sát của Văn phòng Nội các Nhật Bản, năm 2011 mới có khoảng 46% doanh nghiệp lớn và 21% doanh nghiệp quy mô vừa xây dựng BCP11; riêng ở nhóm doanh nghiệp lớn, tỷ lệ hoàn tất BCP đã tăng từ 27.6% năm 2009 lên 45.8% năm 201112.
Kết quả tại Kigogo, Tanzania cũng cho thấy giá trị của sự chuẩn bị. Theo mô hình hồi quy logistics của nghiên cứu, các biện pháp giảm nhẹ được doanh nghiệp áp dụng trước thiên tai làm tăng 65.95% khả năng (odds) phục hồi hoạt động kinh doanh13.
Nguồn lực tài chính tự có là một phần quan trọng của sự chuẩn bị. Tại tỉnh Pathumthani, một trong những khu vực công nghiệp chịu ảnh hưởng nặng trong trận lũ Thái Lan năm 2011, nghiên cứu của Shubham Pathak và Mokbul Morshed Ahmad công bố năm 2016 cho thấy thời gian phục hồi của các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa dao động từ 1 đến 12 tháng. Nguồn lực phục hồi chủ yếu đến từ vốn riêng của chủ doanh nghiệp hoặc lợi nhuận tạo ra sau lũ, trong khi hỗ trợ của Chính phủ chưa đủ để đẩy nhanh quá trình phục hồi và hỗ trợ từ các tổ chức phi Chính phủ gần như không đáng kể14.
Bên cạnh kế hoạch và nguồn lực tài chính, năng lực tổ chức và mạng lưới liên kết cũng góp phần rút ngắn thời gian phục hồi. Chợ sáng cảng Yuriage tại thành phố Natori, tỉnh Miyagi, chịu thiệt hại nặng trong trận sóng thần năm 2011, đã hoạt động trở lại tại vị trí cũ sau 2 năm 2 tháng. Theo nghiên cứu đăng trên Journal of Disaster Research năm 2021, quá trình phục hồi này gắn với việc xây dựng mô hình kinh doanh mới, vốn xã hội và mạng lưới cộng đồng, cùng vai trò lãnh đạo của người đứng đầu hợp tác xã, những yếu tố giúp khu chợ phục hồi sớm hơn nhiều khu thương mại khác trong vùng15.
Cơ chế hỗ trợ dòng tiền tại Việt Nam
Năm 2025, nhiều địa phương từ Bắc Bộ, miền Trung đến Tây Nguyên liên tiếp chịu ảnh hưởng của các cơn bão số 10, 11, 12, 13 và các đợt mưa lũ kéo dài từ tháng 7 đến tháng 11. Các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp tập trung ở hai cấp: định hướng và cơ chế xử lý từ Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước; cùng các chương trình giảm lãi suất, cơ cấu nợ và tín dụng ưu đãi do từng ngân hàng thương mại triển khai.
Nghị quyết 347/NQ-CP ngày 24/10/2025 được ban hành sau bão số 11 với các nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm nhằm khắc phục hậu quả thiên tai, ổn định đời sống người dân và đẩy mạnh khôi phục sản xuất, kinh doanh. Theo Nghị quyết, tính đến đầu tháng 10/2025, cả nước đã xảy ra 20 loại hình thiên tai, trong đó có 11 cơn bão hoạt động trên Biển Đông. Bên cạnh mục tiêu khắc phục hậu quả, Chính phủ vẫn đặt mục tiêu phấn đấu tăng trưởng kinh tế năm 2025 trên 8%16.
Về phía Ngân hàng Nhà nước, Công văn 9651/NHNN-TD ngày 4/11/2025 yêu cầu các tổ chức tín dụng tại các địa bàn chịu ảnh hưởng rà soát thiệt hại của khách hàng, cơ cấu lại thời hạn trả nợ, miễn giảm lãi và phí, xây dựng các gói tín dụng ưu đãi, đồng thời xem xét giảm lãi suất cho vay từ 0.5-2%/năm trong 3-6 tháng đối với dư nợ hiện hữu của khách hàng bị thiệt hại17. Sau đó, Công văn 10328/NHNN-TD mở rộng phạm vi hỗ trợ sang Khánh Hòa, Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng, đồng thời yêu cầu các tổ chức tín dụng thực hiện khoanh nợ theo Nghị định 55/2015/NĐ-CP về chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn và các văn bản sửa đổi, bổ sung18.
Quy mô ảnh hưởng đối với hệ thống tín dụng cho thấy thiệt hại không dừng ở tài sản. Theo Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Thanh Hà, các cơn bão và mưa lũ từ tháng 7/2025 đã ảnh hưởng tới khoảng 250,000 khách hàng vay vốn, với tổng dư nợ gần 60,000 tỷ đồng19. Cục Thống kê ước tính thiên tai trong cả năm 2025 gây thiệt hại tài sản gần 102,665 tỷ đồng, tăng 15% so với năm 202420. Riêng đợt mưa lũ giữa tháng 11/2025 tại Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, báo cáo nhanh ngày 24/11 ghi nhận thiệt hại ban đầu khoảng 13,248 tỷ đồng tại Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa và Lâm Đồng21. Những con số này cho thấy áp lực sau thiên tai lan từ chi phí sửa chữa tài sản sang khả năng trả nợ và nhu cầu vốn để khôi phục sản xuất, kinh doanh. Sang năm 2026, thiệt hại do thiên tai trong những tháng đầu năm giảm mạnh: tính đến hết tháng 7, thiệt hại tài sản ước khoảng 1,936 tỷ đồng, giảm 73.7% so với cùng kỳ năm 202522.
-----
1. https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1996-14212024000100039
2. https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/db9525d8-3a5f-5be5-9e9f-5505d9bef116/download
3. https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/db9525d8-3a5f-5be5-9e9f-5505d9bef116/download
4. https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1996-14212024000100039
5. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2212420912000143
6. https://www.bnm.gov.my/documents/20124/3770663/wb-bnm-flood-risks24.pdf
7. The Business Standard (Reuters): https://www.tbsnews.net/world/south-asia/nepals-flood-damage-may-cost-tenth-economy-rebuild-1527476
8. Reuters: https://www.reuters.com/world/china/nepal-needs-least-4-billion-rebuilding-finance-minister-says-2026-08-29/
9. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2015/06/16/nepal-quake-assessment-shows-need-effective-recovery-efforts
10. https://www.worldbank.org/en/country/nepal/publication/nepaldevelopmentupdate
11. https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/5afbf6ee-05b2-5e28-b1cc-9328fa486f9e/content
12. https://www.eria.org/uploads/media/discussion-papers/Effects-of-Business-Continuity-Planning-due-to-Natural-Disasters-new.pdf
13. https://scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1996-14212024000100039
14. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2212420916302503
15. https://www.fujipress.jp/jdr/dr/dsstr001600081234/
16. https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Nghi-quyet-347-NQ-CP-2025-giai-phap-trong-tam-khac-phuc-hau-qua-thien-tai-sau-bao-so-11-678683.aspx
17. https://baochinhphu.vn/nhnn-trien-khai-chuong-trinh-ho-tro-khach-hang-vung-bao-lu-102251104204405661.htm
18. https://baochinhphu.vn/ho-tro-khoanh-no-cho-khach-hang-vung-bao-lu-102251125173104864.htm
19. https://baochinhphu.vn/hop-bao-chinh-phu-thuong-ky-thang-11-lam-ro-nhieu-van-denong-ve-kinh-te-xa-hoi-102251206162622038.htm
20. https://www.nso.gov.vn/bai-top/2026/01/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-quy-iv-va-nam-2025/
21. https://baochinhphu.vn/hai-quan-thong-quan-ngay-voi-hang-nhap-khau-phuc-vu-khac-phuc-thien-tai-102251125103400758.htm
22. https://www.nso.gov.vn/bai-top/2026/08/bao-cao-tinh-hinh-kinh-te-xa-hoi-thang-bay-va-7-thang-nam-2026/
Nguyễn Nhiều Lộc
