Luật Đô thị đặc biệt: Từ đường ray pháp lý đến đường băng cất cánh cho TP.HCM
Bộ Chính trị vừa đồng ý cho TP.HCM xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. Trong tháng Tư này, sẽ hoàn tất dự thảo để tổ chức hội thảo, lấy ý kiến trong 2 tháng 5-6, trước khi trình Quốc hội xem xét vào cuối năm 2026.
Như vậy, qua các nghị quyết đặc thù (Nghị quyết 54-98-260) và Nghị quyết 31 về phát triển TP.HCM, bước thí điểm đã được chuyển thành khung luật định, mở ra một hành lang pháp lý bài bản, dài hạn, ổn định.
Thử so sánh 1 vài điểm mới-mở của các nghị quyết với bộ Luật (dự thảo) để thấy tính đột phá của nó. Trong quy hoạch đô thị, nếu trước đây phải lập quy hoạch tỉnh, quy hoạch đô thị rồi trình Thủ tướng phê duyệt quy hoạch chung. Quá trình điều chỉnh quy hoạch phải xin ý kiến Trung ương; thì Luật mới sẽ chỉ một quy hoạch tổng thể tích hợp duy nhất. Chủ tịch UBND TP tự phê duyệt sau khi HĐND thông qua.
Hay về ngân sách và tài chính, trước đây tỷ lệ điều tiết ngân sách TP giữ lại ~18% (theo NQ98 tăng lên 21%). Nguồn thu từ đất nộp Trung ương phần lớn. Vay vốn bị giới hạn bởi trần nợ chung. Thì Luật mới cho phép giữ lại toàn bộ tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, nguồn thu TOD và không gian ngầm. Được lập Quỹ Đầu tư Hạ tầng, Quỹ Mạo hiểm KH-CN, Quỹ Phát triển Vùng. Phát hành trái phiếu đô thị, vay ODA trực tiếp không qua TW.
Với những lĩnh vực, mô hình mới như TOD, đường sắt đô thị, Nghị quyết 98 cho phép thu hồi đất vùng TOD nhưng cơ chế phân vùng, định giá và nguồn thu chưa rõ ràng. Còn tài chính metro thì phụ thuộc ngân sách TW. Luật mới cho phép HĐND TP tự quy định phạm vi TOD, chỉ tiêu quy hoạch, tỷ lệ NOXH (≥15%), không gian công cộng (≥20%). Nguồn thu Land Value Capture (tăng giá đất + phí hạ tầng TOD) tái đầu tư metro. Dành hẳn một chương (Chương VIII) cho metro.
Đặc biệt là Trung tâm tài chính quốc tế (VIFC) chưa có bất kỳ quy định trong văn bản nghị quyết nào, nếu có thì chỉ mới đề cập chung chung trong 2 nghị quyết 98-260. Dẫn tới VIFC chưa hoạt động được do thiếu luật nền. Lần này, VIFC-HCMC được luật hóa với cơ chế pháp lý riêng biệt (Chương IX) với ưu đãi thuế cạnh tranh khu vực: TNDN 5%/15 năm; miễn TNCN 5 năm + giảm 50% tiếp theo cho chuyên gia quốc tế.
Điều đó cho thấy, bộ luật dành riêng cho TPHCM lần này được biên soạn trên nguyên tắc phân quyền tối đa, thực chất cho TP, chuyển từ cơ chế "xin–cho" sang tự quyết, tự chịu trách nhiệm. Xác lập chính thức TP.HCM là hạt nhân của vùng Đông Nam Bộ, đóng vai trò điều phối, lan tỏa phát triển kinh tế vùng theo trục TP.HCM - Đồng Nai - Tây Ninh (mới). Điểm mới mang tính cách mạng là phương thức tiếp cận siêu đô thị toàn diện, tức không chỉ gom cơ chế ngành dọc mà tiến hành xây dựng mô hình quản trị tổng thể - tổ chức bộ máy, tài chính, không gian, công nghệ nhất quán trong một khung luật. Bên cạnh đó tiến hành đánh giá lãnh đạo, phân bổ nguồn lực dựa trên Chỉ số hiệu quả quản trị đô thị, tăng trách nhiệm giải trình định lượng, tránh kiểu báo cáo định tính chung chung.
Luật tập trung vào 6 nhóm chính sách trọng tâm, giải quyết toàn diện từ phân cấp phân quyền đến quy hoạch tích hợp cộng với không gian ngầm được phân vùng chức năng và định giá tạo nguồn thu. Có cơ chế cho các khu vực đặc biệt (như Trung tâm tài chính Quốc tế, Cảng thương mại tự do Cần Giờ); thiết lập công cụ tài chính đô thị (như thêm cơ chế phát hành trái phiếu đô thị bằng ngoại tệ thông qua VIFC -HCM, quỹ đầu tư hạ tầng niêm yết (Infrastructure REITs). Xác định mô hình tăng trưởng với trọng lực là khoa học & công nghệ, đổi mới sáng tạo (xây dựng Khu đô thị sáng tạo Thủ Đức là trung tâm ĐMST quốc gia); chuyển đổi số (sandbox số do HĐND TP chủ động ban hành), trong đó ưu tiên các lĩnh vực mà TP có lợi thế như Tài chính xanh (Green Finance), Kinh tế biển, và Chuỗi giá trị toàn cầu qua FDI chiến lược.
Như vậy, với cuộc cải tổ sâu-rộng là sắp xếp lại các đơn vị hành chính cấp tỉnh và triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp thì sự ra đời của Luật Đô thị đặc biệt không đơn thuần là công cụ hành chính mà là nền tảng để Trung ương và địa phương mở đường cho một cuộc tái cấu trúc về phương thức quản trị, ủy thác, nghiệm thu những định chế, sản phẩm, nhân lực. Tất cả không ngoài mục tiêu cụ thể hóa khát vọng “vươn mình”, đưa đất nước phát triển trong giai đoạn mới - sau nửa thế kỷ hòa bình, thống nhất.
TP.HCM mới không chỉ mở rộng về lãnh thổ mà còn là cấu trúc đa cực, đa trung tâm, đa hành lang - vành đai. Các phương thức phát triển kinh tế (như TOD) không chỉ giải quyết đơn thuần lĩnh vực hạ tầng - giao thông mà còn không gian sống, mưu sinh, an sinh, thụ hưởng của người dân. Do đó, bộ luật lần này không chỉ dành riêng cho “đô thị đặc biệt” TP.HCM mà còn là khúc xạ cả tư duy, tầm nhìn của Trung ương; là dự phóng cho TP và Vùng cả trăm năm và quan trọng, là “đường ray” cho việc thực thi mang tính khả thi cao (tạo sự an tâm, lâu bền cho nhà đầu tư, cán bộ, người dân) nên nó cũng là đường băng cho cả vùng kinh tế phía Nam cất cánh.
Quốc Học
