Một số vấn đề về kiều hối ở Việt Nam
Kiều hối có vai trò rất quan trọng đối với nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển. Đối với Việt Nam, kiều hối ngày càng trở nên quan trọng. Trong những năm gần đây, dòng kiều hối chẩy vào Việt Nam không ngừng gia tăng cả về số tuyệt đối và số tương đối so với GDP, góp phần bù đắp thâm hụt cán cân thương mại, xoá đói giảm nghèo, nâng cao mức sống của một bộ phận người dân nhận kiều hối. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực như vậy, kiều hối cũng tồn tại những mặt trái tiêu cực như góp phần gây ra tình trạng dola hoá, tiêu dùng quá mức, rửa tiền...
Trong bài viết này, chúng tôi chỉ đề cập tới vài nét về thực trạng kiều hối ở Việt Nam trong những năm qua cũng như những mặt tích cực và tiêu cực của dòng tiền này.
Vài nét về thực trạng kiều hối ở Việt Nam
Có nhiều khái niệm hiểu về kiều hối. Theo khái niệm của Ngân hàng Thế giới thì: “Kiều hối bao gồm các khoản tiền chuyển từ nước ngoài có nguồn gốc là thu nhập của người lao động, dân di cư ở nước ngoài, được thể hiện trong cán cân thanh toán quốc tế là khoản chuyển tiền (ròng)”.
Còn hiểu theo cách đơn giản nhất thì “Kiều hối là sự di chuyển tiền bạc từ những người đang sống và lao động ở nước ngoài đến thân nhân của họ ở quê hương”
Vào khoảng giữa những năm 1980 của thế kỷ 20, với những thay đổi căn bản trong chính sách về kiều hối, Việt Nam đã tiếp nhận một lượng lớn dòng ngoại tệ từ các kiều bào ở nước ngoài. Tính trung bình, một người Việt Nam ở nước ngoài gửi về nước khoảng 1000 USD một năm. Những dòng vốn này thật sự đã có những tác động to lớn đối với các cá nhân nhận tiền nói riêng cũng như sự phát triển của đất nước nói chung. Từ đó cho tới nay, lượng kiều hối chuyển về Việt Nam luôn luôn tăng với tốc độ ngày càng cao. Năm 2000, lượng kiều hối gửi về là 1,75 tỷ USD, đến năm 2005, con số này đã tăng lên là 3,8 tỷ USD (tăng 117% so với năm 2000). Đến năm 2008, mặc dù khủng hoảng kinh tế toàn cầu xẩy ra, nhưng lượng kiều hối gửi về Việt Nam không những không bị suy giảm mà còn tăng vọt lên ở mức 7,2 tỷ USD. Năm 2010, với đà phục hồi của kinh tế thế giới, Việt Nam tiếp tục nhận được dòng kiều hối với giá trị 8 tỷ USD, tăng 1,7 tỷ so với năm 2009. Cũng trong năm này,Việt Nam được Ngân hàng Thế giới xếp vào vị trí 16/20 nước tiếp nhận nguồn kiều hối lớn nhất thế giới, đứng thứ 2 ở Đông Nam Á, sau Philippines.
Theo ước tính, hiện nay Việt Nam có khoảng hơn 3 triệu người đang sinh sống và làm việc ở nước ngoài, chủ yếu tập trung ở một số nước phát triển có thu nhập bình quân đầu người cao như Mỹ khoảng 1,5 triệu người, Pháp khoảng 350.000 người, Canada khoảng 200.000 người, Úc khoảng 250.000 người. Ngoài ra, số còn lại ở rải rác khắp các nước khác trên thế giới.
Nguồn kiều hối có thể được chuyển vào Việt Nam thông qua kênh chính thức và kênh không chính thức. Các kênh chuyển kiều hối chính thức bao gồm các công ty kiều hối, các ngân hàng thương mại được phép làm dịch vụ chuyển tiền quốc tế, các công ty chuyển tiền, công ty bưu chính. Các tổ chức này chịu sự quản lý, giám sát của các cơ quan nhà nước.Còn các kênh chuyển tiền không chính thức cũng rất đa dạng. Thực tế là có một lượng không nhỏ kiều hối chẩy vào Việt nam do kiều bào trực tiếp cầm về hoặc nhờ bè bạn, người thân cầm về giúp. Một nguồn khác được chuyển phi pháp bởi các phi công, tiếp viên hàng không hay những người thường xuyên di chuyển giữa các nước. Tuy nhiên, kênh chuyển kiều hối không chính thức nhiều nhất là qua các đường dây chuyển tiền, trong đó, người gửi tiền chỉ cần chuyển tiền mặt kèm địa chỉ hoặc số điện thoại người nhận cho một cơ sở nào đó nhận tiền ở nước ngoài, cơ sở đó sẽ làm việc với cơ sở trong đường dây của họ ở Việt Nam, sau đó, người nhận ở Việt Nam có thể được nhận tiền ngay tại nhà hoặc qua đường bưu điện.
Những ưu điểm của dòng tiền kiều hối
- Kiều hối là nguồn thu ngoại tệ ổn định, không hoàn lại và đặc biệt kiều hối tạo ra nguồn vốn cho sự phát triển kinh tế, không tạo gánh nặng nợ nước ngoài cho nền kinh tế. Nguồn vốn này giúp đất nước giảm thiểu nhiều rủi ro trong quá trình huy động vốn, giảm sự phụ thuộc vào nguồn vốn nước ngoài.
- Hiện nay, xuất khẩu đang là lĩnh vực tạo ra nguồn thu ngoại tệ đáng kể cho đất nước. Tuy nhiên, xuất khẩu hoặc du lịch phải đầu tư nhiều mới có được những khoản ngoại tệ nói trên trong khi đó thì nguồn thu kiều hối dường như không phải đầu tư, hoặc nếu có thì không đáng kể so với giá trị mà nó mang lại.
- Việt Nam được coi là nơi đầu tư trực tiếp từ nước ngoài ( FDI) rất hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài, số vốn mà các nhà đầu tư nước ngoài thực hiện trong năm 2009 là 10 tỷ USD và trong năm 2010 là 11 tỷ USD. Tuy nhiên, nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài cũng có những tiêu cực như gây ô nhiễm môi trường, tệ nạn xã hội gia tăng và vốn của tư bản nước ngoài, nếu họ không xuất khẩu thì sẽ cạnh tranh với hàng hàng hoá cùng loại sản xuất trong nước. Trong khi đó nguồn vốn kiều hối thì tránh được các mặt tiêu cực này. Còn đối với nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) cũng là nguồn vốn quan trọng, nhưng 90% là vốn vay. Trong năm 2010, số vốn ODA giải ngân ở Việt Nam là 3,5 tỷ USD nhưng có tới 3,2 tỷ (91,4%) là vốn vay, nếu sử dụng không tốt sẽ tạo ra gánh nặng nợ nần cho các thế hệ sau. Trong khi đó, nguồn vốn kiều hối không phải trả nợ cho ai cả.
- Kiều hối đóng góp cho công cuộc xoá đói giảm nghèo, nâng cao đời sống người lao động. Nguồn vốn này chẩy thẳng vào khu vực dân cư, do đó có tính thúc đẩy đầu tư tư nhân cao, giải quyết công ăn việc làm, nâng cao mức thu nhập cho các chủ thể nhận kiều hối và các chủ thể được hưởng lợi từ nguồn đầu tư kiều hối.
- Nguồn vốn kiều hối có tác dụng hỗ trợ cán cân thanh toán quốc gia. Trong nhiều năm qua và cả hiện nay, Việt Nam là nước luôn luôn nhập siêu, tính riêng năm 2010, Việt Nam nhập siêu khoảng 12,3 tỷ USD, nguồn kiều hối nhận được trong năm 2010 là 8 tỷ USD, đã bù đắp được khoảng 67% thâm hụt cán cân thương mại.
Những hạn chế của nguồn tiền kiều hối
- Nguồn kiều hối chuyển về Việt Nam lại cũng chính là áp lực gia tăng tổng phương tiện thanh toán thông qua gia tăng tài sản có yếu tố nước ngoài ròng (NFA), gây khó khăn cho Ngân hàng Nhà nước trong việc kiểm soát tiền tệ.
- Nguồn kiều hối qua các kênh không chính thức sẽ không được thu hút hoàn toàn vào hệ thống ngân hàng dẫn đến một phần kiều hối bán ra chợ đen sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng dola hoá trong nền kinh tế, Ngân hàng Nhà nước khó kiểm soát được hoàn toàn thị trường ngoại hối.
- Nguồn kiều hối đổ vào Việt Nam mà phần lớn số đó là các hộ gia đình hưởng, đem tiêu dùng cũng làm tăng tổng cầu, có thể đã góp phần làm mất cung - cầu hàng hoá, khiến lạm phát dễ xẩy ra.
Các tổ chức làm dịch vụ kiều hối
Với các tổ chức kinh tế, dịch vụ kiều hối rất quan trọng vì là một kênh huy động ngoại tệ đặc biệt mà không cần phải trả nhiều chi phí. Hiện nay ở Việt Nam, ngoài các ngân hàng thương mại còn có hàng chục công ty kiều hối cung ứng dịch vụ chuyển tiền từ nước ngoài về Việt Nam. Đây là dịch vụ không chỉ đem lại nguồn thu phí mà còn giúp ngân hàng mua được ngoại tệ, tăng nguồn tiền gửi và bán chéo được các sản phẩm khác cho người nhận tiền kiều hối, đồng thời nâng cao được uy tín và thương hiệu của ngân hàng với khách hàng.
Hiện nay, Ngân hàng thương mại cổ phần Ngoại thương Việt Nam, Ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt Nam, Ngân hàng Đầu tư và phát triển Việt Nam, Ngân hàng Nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam, ngân hàng ACB, Sacobank, Đông Á... là những ngân hàng có nhiều thế mạnh cung cấp dịch vụ chuyển tiền kiều hối vì có mạng lưới rộng, quan hệ nhiều với các nước. Hầu như ngân hàng nào cũng triển khai công nghệ kiều hối hiện đại cho phép xử lý giao dịch kiều hối tập trung với mức độ tự động cao. Hệ thống cho phép người nhận tiền có thể lĩnh tiền tại bất cứ điểm giao dịch nào của ngân hàng trên toàn quốc. Những ngân hàng chưa có điều kiện về công nghệ và đối tác để mở rộng dịch vụ kiều hối thì làm các đại lý cho các ngân hàng lớn. Về mạng lưới chi trả kiều hối, đứng đầu là Ngân hàng Nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam với trên 2.280 điểm giao dịch các loại trong toàn quốc đã triển khai hợp tác với Western Union đẻ chuyển tiền kiều hối về nước, tới tận các vùng nông thôn, miền núi, vùng xa, vùng sâu...Ngân hàng thương mại cổ phần Công thương Việt Nam nhận cung cấp dịch vụ kiều hối qua máy rút tiền tự động ATM và bằng thẻ E-Partner. Theo đó kiều hối được chuyển trực tiếp vào tài khoản người nhận và tỷ giá được quy đổi sang đồng Việt Nam tại thời điểm ngân hàng nhận tiền.Công ty kiều hối Sacombank (Sacomex) nhận chi trả tiền kiều hối tại nhà và tại quầy kể cả ngày lễ, thứ bẩy và chủ nhật hàng tuần. Có tới 90% doanh số kiều hối được công ty Sacomex chi trả tận nhà người nhận tiền.
***
Với chính sách trân trọng nguồn lực kiều bào của Đảng và Nhà nước, cùng với những chính sách đổi mới, thông thoáng, khuyến khích người lao động xuất khẩu và Việt kiều gửi kiều hối về nước và môi trường đầu tư thuận lợi, triển vọng kinh tế phát triển tốt, chế độ chính trị ổn định, có thể khẳng định tiềm năng của thị trường kiều hối của Việt Nam là rất lớn. Tuy đã đạt được nhiều thành tựu bước đầu rất đáng khích lệ, các ngân hàng thương mại Việt Nam, các công ty kiều hối, công ty chuyển tiền...cần nỗ lực hơn nữa trong việc thu hút nguồn lực kiều hối, tạo nguồn thu nhập và mối quan hệ khách hàng cho ngân hàng và các công ty, đồng thời góp phần tăng lượng kiều hối chính thức của đất nước. Lượng kiều hối chuyển về nước là rất lớn, song không phải lúc nào cũng phát huy tác dụng như nhau ytại các nước, đặc biệt là ở Việt Nam, bởi vì có trường hợp kiều hối thực sự đóng góp vào tiết kiệm, đầu tư và tăng trưởng sản lượng trực tiếp, song có trường hợp chỉ dừng lại ở góc độ cải thiện cuôc sống và giảm nghèo đói của các đối tượng nhận kiều hối.Vậy, làm thế nào thu hút được kiều hối về Việt Nam nhiều hơn nữa trong những năm tới, để kiều hối thực sự phát huy vai trò rộng lớn của nó trong việc thúc đẩy tiết kiệm và đầu tư vẫn còn là một câu hỏi lớn đối với những người làm chính sách.
TS.Trần Văn Hùng
giáo dục và thời đại
