“Nợ thì phải trả, nhưng tài sản chưa chắc truyền lại được”
Lớp chủ doanh nghiệp khởi nghiệp giai đoạn 1990-2000 đang bước vào độ tuổi phải tính chuyện chuyển giao. Ông Ngô Thế Triệu, nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Optima Wealth Partners, cho rằng không có kế hoạch kế thừa nào hoàn hảo, song có những nguyên tắc chung về dòng tiền, nợ vay và sự công bằng mà các gia đình cần nắm từ sớm.
Từ “không ai giàu ba họ” đến IKEA
Tại AIA Elite Summit 2026, ông Ngô Thế Triệu, chuyên gia quản lý tài sản và tư vấn chiến lược cho nhóm khách hàng có giá trị tài sản lớn, nhắc lại câu tục ngữ “không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời”. Châu Âu cũng có một câu nói tương tự, rằng tài sản khó duy trì quá ba thế hệ. Theo ông, điều đó cho thấy mọi doanh nghiệp đều cần một kế hoạch kế thừa.
Thực tế tại Việt Nam, rất nhiều chủ doanh nghiệp bắt đầu kinh doanh trong giai đoạn 1990-2000, khi nền kinh tế vừa đổi mới và mở cửa. Sau 25-30 năm, độ tuổi của lớp doanh nhân này đã cao, khiến câu hỏi làm thế nào để duy trì doanh nghiệp và xây dựng kế hoạch kế thừa trở nên rất quan trọng.
Ông Triệu phân biệt hai kịch bản. Khi không có kế hoạch kế thừa, thế hệ thứ nhất gây dựng cơ nghiệp. Trong bối cảnh khó tìm được người thực sự để giao phó, các chủ doanh nghiệp dồn toàn bộ công sức, thể lực lẫn trí lực vào phát triển công ty, như người khai sơn mở cõi. Thế hệ thứ hai phần lớn chỉ tiếp nhận di sản của thế hệ đầu. Đến thế hệ thứ ba, câu chuyện chuyển sang phân chia, tài sản bắt đầu phân mảnh và rất khó duy trì. Theo ông, đó cũng là lý do câu tục ngữ trên vẫn tồn tại tới ngày nay.
Ngược lại, tại nhiều quốc gia, đặc biệt ở châu Âu, có những gia tộc lên kế hoạch kế thừa rất kỹ lưỡng qua nhiều đời. Đôi khi thành viên gia tộc cảm thấy mất tự do, nhưng vai trò của từng thế hệ rất rõ ràng, đời thứ nhất gây dựng và thiết kế, đời thứ hai tiếp nhận với sự chuẩn bị và phân vai cụ thể, đời thứ ba tiếp tục làm tài sản sinh sôi. Đặc điểm rõ nhất là công ty có đời sống độc lập khi người chủ không còn trực tiếp quản lý. Ông dẫn trường hợp IKEA của Thụy Điển. Nhà sáng lập qua đời ở tuổi ngoài 90, nhưng tập đoàn vẫn tiếp tục phát triển thành đế chế nội thất hàng đầu châu Âu và lan rộng sang nhiều nước phát triển, với đời sống doanh nghiệp vượt xa đời người sáng lập.
Tài sản là phương tiện
Trước câu hỏi liệu có công thức chung cho một kế hoạch kế thừa tốt, ông Triệu thẳng thắn cho rằng “không có một kế hoạch nào hoàn hảo về kế thừa”. Điểm khởi đầu là nhìn lại bản chất của tài sản. Nhiều người xem tài sản như một khối thiêng liêng để lại cho đời sau. Một cách nhìn phổ biến hơn coi tài sản, kể cả công ty, là phương tiện mưu cầu hạnh phúc cho gia đình. “Tài sản cũng chỉ là phương tiện thôi, công ty cũng là phương tiện”, ông nói.
Từ đó, câu hỏi đặt ra trước khi tính tới kế thừa là có nhất thiết phải duy trì công ty hay tài sản qua nhiều đời, hay cần tìm hướng để tài sản giúp cuộc sống gia đình tốt hơn. Một lựa chọn là thanh khoản tài sản thành tiền mặt và để lại tiền cho con cháu. Lựa chọn khác là tách bạch và duy trì tài sản để nó tiếp tục sinh lời theo thời gian, giúp con cái có một nguồn tạo ra thu nhập ổn định.
Ông nêu ba yếu tố quyết định cách tài sản được chuyển giao. Thứ nhất là độ tuổi. Khi còn trẻ và đang mở rộng kinh doanh, doanh nhân chưa cần quá bận tâm tới tương lai xa. Nhưng nhiều chủ doanh nghiệp hiện ở độ tuổi 50-60, nên việc tiếp tục đầu tư mạnh và vay nợ nhiều, nhất là trong những chu kỳ khó khăn, cần được cân nhắc rất kỹ.
Thứ hai là mục tiêu sống. Nếu biến cố xảy ra khi chủ doanh nghiệp còn sống, tài sản phải trụ vững để phục vụ cuộc sống của họ; nếu buộc phải rời vị trí cầm lái, tài sản phải tiếp tục sinh sôi và giúp gia đình tránh được rủi ro trong quá trình duy trì lâu dài.
Thứ ba là khả năng chịu rủi ro, hay nói đơn giản là chịu mất bao nhiêu tiền mà không đánh mất sự bình an. Khi chu kỳ kinh tế xấu, nguyên tắc là phải thu lại, nhưng không ít người vẫn liên tục rót tiền vào những công ty đang tăng giá mà chưa xét tới sự phù hợp với hoàn cảnh của mình.
Bên cạnh đó là yếu tố tâm lý. Một kế hoạch kế thừa tốt cần người đưa ra ý tưởng và người thực hiện, và người được trao lại tài sản trước hết phải thấy hạnh phúc khi tiếp nối câu chuyện đó. Ông kể nhiều chủ doanh nghiệp có quy mô kinh doanh lên tới khoảng 700 triệu USD, nhưng con cái vẫn muốn ở lại nước ngoài và không muốn về Việt Nam kế nghiệp, khiến câu hỏi ai sẽ duy trì hoạt động kinh doanh trở nên rất thực tế.
Dòng tiền và nợ vay
Dù không có công thức cố định, ông Triệu cho rằng vẫn tồn tại những nguyên tắc chung. Nguyên tắc đầu tiên là dòng tiền. Doanh nghiệp có thể đã phát triển tốt trong thời gian dài, nhưng khi kinh tế thay đổi hoặc nhiều biến cố xảy ra cùng lúc, chẳng hạn lãi suất tăng cao, chủ doanh nghiệp cần đánh giá dòng tiền có bị ảnh hưởng và có duy trì ổn định hay không. Câu hỏi quan trọng nhất là khi về hưu hoặc không còn ở vị trí điều hành, công ty hay khối di sản có mang lại thu nhập đủ để duy trì mức sống mong muốn.
Ông dẫn ví dụ nhiều doanh nhân Việt sở hữu một công ty lớn cùng các bất động sản, nhà xưởng cho thuê, nhưng bên thuê lại chính là các công ty đang vận hành của mình. Cấu trúc này có vẻ tối ưu, song thực chất chỉ có một nguồn kiếm tiền duy nhất. Khi nguồn đó gặp vấn đề, dù sở hữu bao nhiêu tài sản cũng khó chuyển ngay thành tiền, thanh khoản lập tức gặp khó, gia đình phải dùng tới tiền dự phòng trong khi nguồn thu co lại.
Nguyên tắc tiếp theo liên quan tới nợ vay. Khi phát triển công ty, tài sản luôn đi kèm nợ. “Nợ thì phải trả, nhưng tài sản thì chưa chắc mình truyền lại được”, ông nhấn mạnh, đặc biệt với tài sản cá nhân. Ông lấy ví dụ một người có tiền gửi ngân hàng, song song vay nợ để mua nhà. Nếu người đó đột ngột ra đi mà chưa có sắp xếp kế thừa rõ ràng, khoản tiền gửi chưa chắc rút ra được ngay vì thủ tục thừa kế kéo dài, trong khi nợ vẫn phải trả, buộc gia đình phải thanh lý cả căn nhà dù có tiền trong ngân hàng.
Với doanh nghiệp cũng vậy, khi người chủ ra đi, công ty không dễ có ngay người kế nhiệm để thực hiện mọi nghĩa vụ. Do đó, theo ông, gia đình cần có đủ thanh khoản và nguồn thu ổn định, đồng thời kỳ hạn của nợ và tài sản phải tương ứng để vượt qua các chu kỳ khác nhau.
Công bằng và hiệu quả
Theo ông Triệu, kế hoạch kế thừa tốt trước hết phải mang lại sự công bằng giữa những người ở lại. Trong một gia đình, có người đủ năng lực quản lý kinh doanh, có người không. Cách đơn giản nhất là người có năng lực tiếp tục điều hành, người còn lại giữ vai trò khác, nhưng điều quan trọng là người trong cuộc nghĩ gì. Công bằng chỉ mang tính tương đối, và chỉ đạt được khi mọi người hiểu lý do, đồng thuận và gắn kết.
Yêu cầu thứ hai là hiệu quả của tài sản. Nếu giữ lại công ty hay một tài sản nào đó, tài sản ấy phải hoạt động hiệu quả để duy trì được. Trong thời gian tìm giải pháp, tài sản cần được giữ ổn định, hạn chế biến cố. Ông lưu ý khi đang chuẩn bị kế hoạch kế thừa, việc thu gọn lại và không tiếp tục mở rộng tại thời điểm đó là điều rất quan trọng.
Khép lại phần chia sẻ, ông Triệu cho rằng mọi kế hoạch kế thừa đều sẽ thay đổi, bởi gia đình, tính cách và năng lực của các thành viên, thị trường lẫn môi trường đều biến động. “Điều duy nhất không thay đổi chính là sự thay đổi”, ông nói.
Tiến Vũ
