Peru: Căng thẳng quanh việc khai thác mỏ của Trung Quốc
Năm 1992, khi các công ty Trung Quốc tìm kiếm cơ hội làm ăn ở nước ngoài, hãng thép Shougang (Trung Quốc) đã để mắt tới mỏ quặng tại thị trấn mỏ Marcona vùng sa mạc phía nam Peru, từng được người Mỹ khai thác những năm 1950 rồi được chính phủ quốc hữu hóa 20 năm sau đó.
Tuy nhiên, việc chào đón công ty Shougang không kéo dài lâu. “Chúng tôi mau chóng nhận ra chúng tôi bị bóc lột quá mức để xây dựng một Trung Quốc mới, mà không hề thấy một sự khen thưởng nào cho công việc đã làm”, ông Honorato Quispe, 63 tuổi, một nhân viên công đoàn tại mỏ tâm sự chua chát.
Khi người dân hối tiếc
Từ đầu năm đến nay, công nhân mỏ đã tổ chức ba cuộc đình công, gần đây nhất là cuộc đình công 11 ngày hồi tháng 7. Những xung đột kéo dài giữa người lao động và công ty Shougang chủ yếu xoay quanh vấn đề lương bổng, ô nhiễm môi trường và cách công ty Shougang đối xử với người dân tại thị trấn.
Có lẽ thị trấn Marcona là nơi hối tiếc nhất về mức độ đầu tư của Trung Quốc. Dù khu mỏ đã được Trung Quốc khai thác hàng năm qua, hiện thị trấn 15.000 cư dân với kiến trúc xây dựng được các kỹ sư Mỹ xây những năm 1950. Người Mỹ đã đi từ lâu, giờ những nhà quản lý người Trung Quốc vẫn sống trong các ngôi nhà kiểu nông trại cũ tại huyện Playa Hermosa. Họ đi xe hơi và nói chuyện với cấp dưới thông qua phiên dịch. Họ dùng bữa tại căng tin dành riêng cho họ, tránh hòa lẫn với người dân bản địa. Ở Playa Hermosa, một số công nhân làm việc tại khu mỏ phải sống trong những căn nhà tồi tàn của công ty, một số khác thuê những căn phòng dơ bẩn trong thị trấn. Một tầng lớp công nhân nghèo khác thì ở trong những căn chòi lụp xụp tại Ruta del Sol ngoài rìa thị trấn. “Những người Trung Quốc coi chúng tôi không bằng nô lệ. Họ không thèm nói chuyện với chúng tôi, và khi họ cần giải quyết rắc rối, họ thuê giang hồ”, bà Hermilia Zamudio, 58 tuổi, một người dân tại Ruta del Sol nói. Chồng bà bị sa thải sau 30 năm làm tại khu mỏ.
Những rắc rối xảy ra với công ty Shougang bắt đầu từ những năm 1990, khi công ty giảm nhân công tại mỏ từ 3.000 xuống còn 1.700 và đưa một số lao động Trung Quốc đến. Do bị phản đối, các nhà quản lý phải đưa lao động Trung Quốc về nước. Sự bất bình còn xuất hiện khi Shougang không đầu tư 150 triệu USD như đã hứa vào khu mỏ và cơ sở hạ tầng của thị trấn, mà chọn cách trả tiền phạt 14 triệu USD vì thất hứa.
Hành xử bất chấp luật pháp?
Cuộc đụng độ giữa người lao động với các nhân viên bảo vệ tư nhân và cảnh sát được Shougang trả phụ cấp hàng tháng, đang phổ biến tại Ruta del Sol, trên khu đất mà Shougang cho rằng họ có các quyền khai thác đôlômit, một khoáng sản dùng nung chảy sắt thép. Trong một cuộc đụng độ hồi năm ngoái, công nhân xây dựng Wilber Huamanñahui, 21 tuổi, bị bắn chết khi đang cùng hàng chục người khác giành lại vùng đất do Shougang kiểm soát. “Tôi biết sẽ không có một phán xét công bằng cho cái chết của chồng tôi” Zoila Benites, vợ người xấu số nói. Joel Rosales, thị trưởng San Juan de Marcona thì cho rằng: “Chúng tôi nghĩ rằng cơ quan chức năng đang làm chậm quá trình, có thể sẽ kéo dài 4 hoặc 5 năm cho đến khi vấn đề bị quên lãng”
Shougang không cho các nhà quản lý Trung Quốc tiếp xúc với truyền thông. Công ty cũng đáp trả những câu hỏi bằng sự im lặng. Những ai nỗ lực tiếp cận giám đốc điều hành của Trung Quốc tại quán cà phê trong thị trấn luôn nhận được sự đe dọa của bảo vệ.
Theo Evan Ellis, một chuyên gia trong quan hệ Trung Quốc-Mỹ Latinh tại Trung tâm nghiên cứu quốc phòng bán cầu ở Washington, hiện công ty Shougang dường như chuẩn bị sẵn sàng để đối phó với các cuộc khủng hoảng.
Nói không với Shougang
Giám đốc người Peru Raúl Vera la Torre làm việc cho công ty là người giải quyết mọi mối quan hệ với chính phủ và phóng viên, thừa nhận trong một cuộc phỏng vấn tại Lima rằng công ty đối mặt với những khiếu nại về vấn đề như thiếu nhà ở, khan hiếm nước và sự trục xuất người trong khu vực. Ông cho biết công ty đang thực hiện dự án cải thiện cuộc sống người dân trong thị trấn, như cung cấp nước sạch cho người dân. Nhưng ông vẫn nhấn mạnh “công ty không làm trách nhiệm của một chính phủ”.
Ông Vera la Torre cho rằng nên tập trung vào tiềm năng của Marcona thông qua tầm nhìn dài hạn của Trung Quốc. Theo ông, Shougang có kế hoạch đầu tư 1 tỉ USD nhằm tăng sản lượng lên 18 triệu tấn quặng/ngày vào năm 2012 từ mức 8 triệu tấn hiện nay. Ông cho rằng địa lý ưu đãi Marcona, với vị trí nằm ở cuối một con đường cao tốc sắp được xây dựng nối với Brazil. Nhiều công ty cũng chú ý đến địa thế của Marcona, trong đó có các nhà sản xuất phân bón của Mỹ dự tính xây một nhà máy trị giá 1 tỉ USD ở đây. Tương lai, một cảng lớn tại tại Marcona thuộc sở hữu của Shougang có thể đón nhận những con tàu lớn sẽ mang lại bộ mặt mới cho thị trấn. Nhưng các công nhân tại Marcona cho rằng những tiềm năng này không làm giảm những căng thẳng đang diễn ra tại đây. “Sau gần hai thập kỷ thử nghiệm, câu trả lời là không. Khi người Trung Quốc đến, họ nói về những thứ như sự đoàn kết và bình đẳng, không sớm thì muộn, họ sẽ buộc phải ra đi”, ông Félix Díaz, 66 tuổi, một quan chức liên đoàn nói.
Kim Dung (Theo NYT)
Sài Gòn Tiếp thị
