Sự cố P-Lab và khoảng trống pháp lý: Đã đến lúc siết chặt quy chuẩn ngành giám định đá quý Việt Nam
Từ sự cố P-Lab, câu chuyện về những chứng thư giám định đá quý nội địa đang bị đặt dấu hỏi lớn. Chuyên gia kinh tế Trần Nguyên Đán cho rằng, sự dịch chuyển sang làn sóng "GIA hóa" là hệ quả tất yếu khi người tiêu dùng mất niềm tin vào mô hình phòng lab thiếu độc lập hiện nay. Đã đến lúc thị trường cần những quy chuẩn cấp phép khắt khe và một cơ quan giám sát bên thứ 3 để xóa bỏ rủi ro "giấy thật, đá tráo" đang âm thầm diễn ra.
Chuyên gia kinh tế Trần Nguyên Đán.
|
Chưa có cơ chế ngăn chặn sai phạm từ sớm
Thưa ông, sau sự cố tại P-Lab, giới chuyên môn và các nhà kinh doanh đá quý đang đánh giá thế nào về mức độ sụt giảm niềm tin của người tiêu dùng đối với các chứng thư giám định nội địa? Đây có được xem là hồi chuông cảnh báo cho cả một hệ thống?
Chuyên gia kinh tế Trần Nguyên Đán: Theo góc nhìn của tôi, mấu chốt của vấn đề không chỉ dừng lại ở sai phạm của một phòng giám định cụ thể, mà là hệ thống đã không có cơ chế nào ngăn chặn sai phạm đó từ sớm.
Chúng ta cần phân biệt rõ thị trường đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng niềm tin kép: Người tiêu dùng không chỉ mất lòng tin vào riêng P-Lab mà còn nảy sinh tâm lý hoài nghi đối với toàn bộ hệ thống cấp chứng thư giám định nội địa. Đáng tiếc là sự cố lần này đang kéo cả 2 yếu tố đó đi xuống cùng lúc.
Sự hoài nghi này của người tiêu dùng là hoàn toàn có cơ sở. Khi một đơn vị có thể làm sai trong thời gian dài mà không bị phát hiện, việc công chúng đặt dấu hỏi về năng lực kiểm soát của toàn ngành là một phản ứng thực tế và vô cùng tỉnh táo.
Do đó, tôi cho rằng đây chính xác là một hồi chuông cảnh báo, nhưng chúng ta cần nhìn nhận đúng bản chất của vấn đề. Lời cảnh báo ở đây không mang ý nghĩa đánh giá “đá quý Việt Nam không đáng tin”, mà nó phản ánh một quy luật tất yếu “một thị trường thiếu cơ chế kiểm soát độc lập thì sớm muộn cũng sinh ra vấn đề”. Nguyên lý quản trị rủi ro này là bài học chung, đúng với mọi lĩnh vực từ kim cương, đá quý cho đến bất động sản hay tài chính.
"GIA hóa" - cơ hội hay mối đe dọa với các trung tâm giám định nội địa
Nhiều ý kiến cho rằng sự việc này sẽ tạo ra một làn sóng "GIA hóa" – nghĩa là khách hàng giờ đây chỉ tin tưởng và đòi hỏi giấy kiểm định quốc tế như GIA, IGI... Điều này sẽ tác động ra sao đến sự tồn tại và năng lực cạnh tranh của các trung tâm giám định đá quý?
Làn sóng “GIA hóa’ trên thị trường thực chất không phải là một hiện tượng mới. Nó đã âm thầm diễn ra từ trước sự cố P-Lab nhưng tập trung chủ yếu ở phân khúc kim cương giá trị cao. Sự kiện lần này chỉ đóng vai trò chất xúc tác, làm xu hướng đó tăng tốc và lan rộng xuống cả những phân khúc thấp hơn.
Tôi cần nói thẳng: đây vừa là hệ quả tất yếu, vừa là bài toán sinh tử đối với các trung tâm giám định nội địa. Khi người tiêu dùng đã mất niềm tin và dứt khoát chỉ chấp nhận chứng thư từ GIA, IGI hoặc các tổ chức quốc tế uy tín, các phòng lab trong nước không có nhiều lựa chọn. Họ buộc phải đối mặt với một sự đánh đổi:
Một là phải thực sự nâng cấp tiêu chuẩn - đầu tư bài bản vào thiết bị, quy trình, nhân sự và quan trọng nhất là thiết lập cơ chế kiểm soát nội bộ độc lập – để từng bước giành lại niềm tin.
Hai là chấp nhận lùi về phục vụ phân khúc giá trị thấp, nơi chi phí giám định quốc tế quá cao so với giá trị thực của sản phẩm.
Sẽ không có con đường thứ ba. Các đơn vị nội địa cần nhìn nhận thẳng thắn thực tế này, thay vì ôm tâm lý kỳ vọng rằng thị trường sẽ tự lãng quên sự cố sau vài tháng.
Một điểm nữa tôi muốn nhấn mạnh: GIA hay IGI không phải là những tổ chức 'thần thánh'. Uy tín của họ đến từ bề dày lịch sử, hệ thống chuẩn mực và cơ chế kiểm soát minh bạch được xây dựng qua nhiều thập kỷ. Việc người tiêu dùng Việt Nam hướng đến các chứng thư này không xuất phát từ tâm lý sính ngoại, mà đơn thuần là hành vi tìm kiếm một hệ thống bảo chứng đáng tin cậy hơn. Đây là bài học đắt giá mà các đơn vị giám định nội địa cần tiếp thu, chứ không phải là điều để phê phán.
Tuy nhiên, chúng ta cũng không được quên rằng chính hiện tượng chuộng GIA đã kéo theo những hệ lụy rủi ro mới. Trên thị trường hiện nay đang tồn tại 2 hình thức gian lận phổ biến xoay quanh chứng thư này:
Gian lận thô (Làm giả toàn bộ chứng thư): Kẻ gian làm giả từ chất liệu giấy, tem chống giả cho đến mã số. Hình thức này tấn công trực tiếp vào 'tờ giấy', nhưng đang ngày càng hết đất sống vì người mua có thể dễ dàng lật tẩy thông qua công cụ tra cứu trực tuyến (Report Check) của GIA.
Gian lận tinh vi (Chứng thư thật, tráo đá): Đây mới là thủ đoạn nguy hiểm và khó lường nhất. Kẻ gian sử dụng chứng thư thật nhưng viên kim cương đi kèm lại là hàng tráo đổi.
Điểm yếu của lỗ hổng hệ thống chính là ở đây: Công cụ trực tuyến chỉ xác thực được mã số chứng thư có tồn tại hay không, hoàn toàn vô hiệu trong việc xác minh viên đá trên tay người mua có khớp với hồ sơ gốc hay không.
Thực tế đã ghi nhận những trường hợp qua mặt cực kỳ tinh vi. Điển hình như vụ việc tại Antwerp, chứng thư gốc mô tả viên kim cương tự nhiên 3.078 carat, độ tinh khiết IF, nước G; nhưng viên đá thực tế được gửi đến lại là kim cương nhân tạo 3.075 carat, độ tinh khiết VVS2, nước H. Sự chênh lệch kích thước giữa 2 viên chỉ là vài phần trăm milimét. Kẻ gian đã chủ đích chọn viên đá tráo có thông số khớp gần như tuyệt đối với chứng thư, khiến mắt thường và các công cụ cân đo thông thường hoàn toàn không thể phát hiện.
Bắt buộc tách bạch quản trị
Một vấn đề nhạy cảm ở Việt Nam là nhiều phòng lab kiểm định lại là công ty con, hoặc có liên đới mật thiết về mặt sở hữu với các thương hiệu bán lẻ trang sức. Liệu mô hình "vừa đá bóng, vừa thổi còi" này có phải là mảnh đất màu mỡ cho những xung đột lợi ích và rủi ro thao túng?
Tôi cho rằng đây là câu hỏi quan trọng nhất trong toàn bộ cuộc thảo luận này. Trả lời một cách thẳng thắn: Đúng vậy, mô hình hiện tại chính là mảnh đất màu mỡ cho các xung đột lợi ích, và thực chất chúng ta không cần phải đợi đến khi sự cố bùng phát mới có thể nhận ra điều đó.
Hãy nhìn sâu vào cơ chế khuyến khích (incentive). Khi một phòng giám định thuộc sở hữu hoặc có sự liên đới tài chính chặt chẽ với một thương hiệu bán lẻ trang sức, nó tự động đánh mất vai trò của một bên thứ 3 độc lập. Lúc này, phòng lab trở thành mắt xích trong cùng một chuỗi lợi ích cục bộ. Những kết quả giám định “đẹp” sẽ trực tiếp hỗ trợ thúc đẩy doanh số bán hàng, trong khi những kết quả “xấu” lại không mang lợi ích cho bất kỳ ai - kể cả chính phòng lab đó.
Dùng một ví von quen thuộc, tình trạng này giống hệt như vấn đề chúng ta từng tranh luận trong lĩnh vực kiểm toán - khi một công ty vừa làm dịch vụ tư vấn, lại vừa thực hiện kiểm toán cho cùng một doanh nghiệp. Lý thuyết thị trường thường cho rằng áp lực giữ gìn danh tiếng sẽ là một ràng buộc đủ mạnh để ngăn chặn sai phạm. Tuy nhiên, thực tiễn đã chứng minh điều đó không phải lúc nào cũng đúng.
Về giải pháp, việc cấm các doanh nghiệp trang sức vận hành phòng lab riêng là không thực tế và cũng không cần thiết. Thay vào đó, thị trường cần bắt buộc tách bạch quản trị. Cụ thể, các tiêu chuẩn thiết yếu cần được thiết lập bao gồm:
Quản trị nội bộ độc lập: Các phòng lab phải được giám sát bởi một hội đồng kiểm soát hoàn toàn độc lập với bộ phận kinh doanh thương mại.
Kiểm tra chéo và phúc thẩm: Quy trình giám định phải chịu sự kiểm tra chéo từ các đơn vị bên ngoài, đồng thời phải xây dựng được một cơ chế phúc thẩm độc lập đối với các kết quả giám định.
Sự giám sát từ Nhà nước: Cần có một tổ chức chuyên trách đại diện cho cơ quan quản lý nhà nước đứng ra chịu trách nhiệm quản lý, thường xuyên thanh tra và kiểm tra hoạt động của các trung tâm này.
Đây không phải là những đòi hỏi quá khắt khe. Thực chất, đó là những chuẩn mực quản trị rủi ro tối thiểu mà bất kỳ thị trường tài chính hay tài sản nào cũng bắt buộc phải áp dụng để bảo vệ tính minh bạch và duy trì niềm tin của người tiêu dùng.
Về mặt quản lý Nhà nước, thị trường kim cương và đá quý dường như vẫn còn nhiều khoảng trống pháp lý. Ông có kiến nghị gì về việc siết chặt tiêu chuẩn cấp phép hoặc thành lập một cơ quan giám sát độc lập đối với các tổ chức kiểm định đá quý tại Việt Nam?
Nhìn nhận về thực trạng quản lý nhà nước đối với thị trường kim cương và đá quý tại Việt Nam hiện nay, tôi đánh giá cơ chế vận hành chủ yếu vẫn mang tính 'hậu kiểm'. Nghĩa là, chúng ta đang hoàn toàn thiếu vắng các hàng rào kỹ thuật và pháp lý nhằm ngăn ngừa rủi ro ngay từ giai đoạn đầu.
Để khắc phục lỗ hổng này, tôi đưa ra 3 kiến nghị cụ thể:
Thứ nhất, ban hành tiêu chuẩn cấp phép hoạt động nghiêm ngặt. Các tổ chức giám định đá quý cần được quản lý với tiêu chuẩn khắt khe tương đương như ngành kiểm toán hay thẩm định giá tài sản. Khung tiêu chuẩn này không chỉ dừng lại ở yêu cầu về trang thiết bị kỹ thuật hay trình độ của kiểm định viên, mà quan trọng nhất là phải quy định rõ ràng về tính độc lập trong quản trị. Tuyệt đối không để các phòng lab bị phụ thuộc tài chính vào những bên có lợi ích gắn liền với kết quả giám định.
Thứ hai, thiết lập cơ quan giám sát độc lập. Cần thành lập hoặc chỉ định một tổ chức giám sát chuyên trách - có thể là một hiệp hội ngành nghề được nhà nước công nhận và trao thẩm quyền thực thi pháp lý, thay vì chỉ mang tính chất tự nguyện. Tổ chức này phải có đủ năng lực, thẩm quyền để tiến hành kiểm tra, đánh giá định kỳ quy trình vận hành của các phòng lab, chấm dứt tình trạng chỉ tiếp nhận báo cáo một cách thụ động.
Thứ ba, minh bạch hóa dữ liệu trên nền tảng chung. Cần bắt buộc các đơn vị công khai thông tin lên một hệ thống tra cứu tập trung. Dữ liệu này phải bao gồm: mã số chứng thư, kết quả giám định và tên kiểm định viên chịu trách nhiệm. Thông qua đó, người tiêu dùng có thể chủ động xác minh tính hợp lệ của chứng thư một cách độc lập, thay vì phải phụ thuộc hoàn toàn vào thiện chí và lời cam kết của người bán.
Cuối cùng, tôi muốn khẳng định rằng đây không phải là những đề xuất xa vời hay lý thuyết. Thực chất, đây là các chuẩn mực quản lý tối thiểu đã được áp dụng rất phổ biến và chứng minh hiệu quả tại những thị trường đá quý phát triển như Mỹ, Bỉ hay Nhật Bản. Việt Nam không cần phải “phát minh” ra phương thức quản lý mới; điều chúng ta thực sự cần lúc này là sự quyết tâm áp dụng đồng bộ các chuẩn mực đó.
Trong lúc chờ đợi những hàng rào an toàn mới được thiết lập, ông có lời khuyên nào dành cho người tiêu dùng để tự bảo vệ tài sản của mình khi giao dịch kim cương lúc này?
Trong bối cảnh hệ thống hàng rào pháp lý chưa được thiết lập đồng bộ, người tiêu dùng nên tự bảo vệ quyền lợi của chính mình dựa trên 3 nguyên tắc thực tế sau:
Thứ nhất, ưu tiên chứng thư quốc tế đối với kim cương có giá trị cao. Với những sản phẩm trị giá từ hàng trăm triệu đồng trở lên, khách hàng chỉ nên chấp nhận chứng thư từ GIA, IGI hoặc các tổ chức quốc tế có uy tín lâu đời. Ở thời điểm hiện tại, đây là hàng rào bảo vệ đáng tin cậy nhất, và mọi chứng thư nội địa đều cần được xem xét với mức độ thận trọng cao hơn trước. Chẳng hạn, để có một báo cáo chuyên sâu (Diamond Grading Report) cho viên kim cương tự nhiên 1 carat, tổng chi phí giám định và vận chuyển rơi vào khoảng 150 - 300 USD (tương đương 4 - 8 triệu đồng). Khoản tiền này chỉ chiếm từ 1.5% - 5% giá trị viên đá, có thể xem là 'khoản bảo hiểm rẻ nhất' để loại trừ rủi ro mất 70-90% tài sản do mua nhầm đá nhân tạo hoặc đá bị tráo. Tuy nhiên, thực tế này cũng chỉ ra một khoảng trống rủi ro rất lớn ở phân khúc kim cương tầm trung (vài chục triệu đồng), nơi người mua thường e ngại chi trả thêm phí giám định quốc tế.
Thứ hai, phân định rạch ròi giữa chứng thư giám định và cam kết của người bán. Đây là 2 phạm trù hoàn toàn khác biệt. Chứng thư là kết quả phân tích kỹ thuật khách quan từ bên thứ ba; trong khi đó, cam kết của cửa hàng mang tính chất là một lời hứa thương mại. Lời hứa này có thể đúng hoặc không, và sẽ rất khó để xử lý bồi thường khi xảy ra tranh chấp. Một giao dịch an toàn cần hội tụ cả hai yếu tố, nhưng người tiêu dùng tuyệt đối không được dùng cái này để thay thế cho cái kia.
Thứ ba, thẳng thắn chất vấn về tính độc lập của chứng thư. Trước khi xuống tiền, hãy đặt câu hỏi trực tiếp cho người bán: 'Chứng thư này do tổ chức nào cấp? Đơn vị đó có mối liên hệ sở hữu hay lợi ích tài chính nào với cửa hàng không?'. Đây là một phép thử đơn giản nhưng bộc lộ rất nhiều vấn đề. Một đơn vị kinh doanh minh bạch sẽ trả lời rõ ràng, không ngần ngại; ngược lại, mọi thái độ lảng tránh đều là tín hiệu cảnh báo đáng lo ngại.
Nhìn nhận một cách tổng thể, tôi cho rằng sự cố P-Lab tuy gây thiệt hại và làm suy giảm niềm tin trong ngắn hạn, nhưng xét về dài hạn, đây chính là cơ hội để thị trường kim cương Việt Nam thực sự trưởng thành. Bất kỳ thị trường tài sản nào cũng cần trải qua những đợt khủng hoảng như thế này. Nó sẽ phá vỡ thói quen vận hành dựa trên niềm tin, buộc toàn hệ thống phải tái cấu trúc và xây dựng lại trên một nền tảng minh bạch, chuẩn mực hơn."
Xin cảm ơn ông.
|
Trước đó, Công an Thanh Hóa cho biết đã triệt phá đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia, khởi tố 22 bị can và thu giữ 1,100 viên kim cương các loại. Theo tài liệu điều tra, từ năm 2024 đến nay, đường dây này đã thực hiện 141 lượt vận chuyển, đưa hơn 28,000 viên kim cương từ Hồng Kông vào Việt Nam tiêu thụ, với doanh thu ước khoảng 280 tỷ đồng. Trong vụ án, ông Đặng Ngọc Thảo, sinh năm 1974, trú tại phường Bình Thạnh, TPHCM, được cơ quan điều tra xác định là một trong các bị can. Công an Thanh Hóa thông tin ông Thảo là Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ thuộc CTCP Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận. Theo cơ quan điều tra, Thảo bị cáo buộc câu kết với các đối tượng khác để mua những viên kim cương nhập lậu có thông số sai lệch so với giấy kiểm định GIA với giá rẻ. Sau đó, với kiến thức chuyên môn, Thảo mài mã số GIA khắc trên viên kim cương, làm mới theo mã số của P-Lab và cấp giấy chứng nhận kiểm định mới để bán cho khách hàng kiếm lời. Công an Thanh Hóa cho biết giấy chứng nhận kiểm định là yếu tố quan trọng quyết định giá trị thương mại và niềm tin của khách hàng đối với kim cương. P-Lab là đơn vị kiểm định độc lập, theo quy định không được phép kinh doanh các sản phẩm do mình kiểm định. Cơ quan điều tra cho rằng hành vi của Thảo gây ảnh hưởng đến uy tín của đơn vị kiểm định và niềm tin của khách hàng đối với sản phẩm kim cương trên thị trường. |
* Kỹ nghệ tẩy trắng và làm giả danh tính kim cương
* Góc nhìn pháp lý vụ kim cương lậu: Trách nhiệm bồi thường thuộc về ai và người tiêu dùng cần làm gì?
* Triệt phá đường dây buôn kim cương lậu xuyên quốc gia
Cát Lam
