Vay vốn bằng tài sản số: "Cửa sáng" cho SME hay rủi ro định giá?
Đề xuất cho phép thế chấp bằng tài sản số, tài sản ảo tại dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) đang thắp lên hy vọng tiếp cận vốn cho cộng đồng startup. Tuy nhiên, đằng sau "cửa sáng" khơi thông tín dụng này là thách thức làm sao để xác định giá trị thực, phòng ngừa rủi ro và xử lý nợ xấu khi tính pháp lý của tài sản số vẫn đang chờ hoàn thiện.
Tại dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi), Bộ Tài chính đề xuất bổ sung cơ chế khuyến khích tổ chức tín dụng cho nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa vay (SME) trên cơ sở đa dạng hình thức bảo đảm tiền vay.
Theo đó, ngoài tài sản hữu hình như bất động sản, doanh nghiệp có thể dùng tài sản hình thành trong tương lai, quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ, tài sản số, tài sản ảo... để vay vốn. Cơ quan quản lý cũng khuyến khích các ngân hàng cho vay dựa trên xếp hạng tín nhiệm, phương án sản xuất kinh doanh và mở rộng thị trường, hoặc dòng tiền của doanh nghiệp.
Theo Bộ Tài chính, chính sách này nhằm khơi thông nguồn lực cho khu vực kinh tế tư nhân, ưu tiên cho SME, startup công nghệ... tại Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị.
SME là các công ty có số lao động bình quân năm không quá 300 người và tổng doanh thu dưới 400 tỷ đồng. Theo Bộ Tài chính, khu vực này hiện chiếm hơn 98% doanh nghiệp trong nền kinh tế, nhưng chỉ tiếp cận khoảng 19-20% tổng dư nợ tín dụng.
Hiện phần lớn doanh nghiệp nhỏ gặp khó khi vay vốn do ngân hàng yêu cầu tài sản đảm bảo theo tiêu chuẩn tín dụng truyền thống, như bất động sản. Trong khi đó, nhiều startup công nghệ có giá trị lớn nằm ở phần mềm, dữ liệu khách hàng, thuật toán, thương hiệu hay tài sản số nhưng chưa được công nhận rộng rãi trong hoạt động tín dụng.
Ngoài tín dụng, dự thảo luật cũng bổ sung nhiều cơ chế hỗ trợ SME như ưu đãi thuế cho hoạt động nghiên cứu phát triển, hỗ trợ chuyển đổi số.
Cánh cửa mới cho tín dụng đổi mới sáng tạo
Theo ông Nguyễn Quang Huy - CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường đại học Nguyễn Trãi, đề xuất cho phép SME, đặc biệt là startup công nghệ, được sử dụng tài sản số, tài sản ảo hoặc quyền sở hữu trí tuệ làm tài sản bảo đảm cho các khoản vay được xem là một tín hiệu đáng chú ý trong quá trình thích ứng của chính sách tín dụng với nền kinh tế số. Thực tế, nhiều doanh nghiệp công nghệ hiện nay không sở hữu nhiều tài sản hữu hình, nhưng lại nắm giữ những giá trị có khả năng tạo tăng trưởng lớn như dữ liệu, phần mềm, thuật toán, thương hiệu hay hệ sinh thái người dùng. Nếu hệ thống tín dụng vẫn chủ yếu dựa vào bất động sản làm chuẩn bảo đảm, dòng vốn sẽ khó tiếp cận được khu vực đổi mới sáng tạo - nơi đang được kỳ vọng trở thành động lực tăng trưởng mới.
Ông Nguyễn Quang Huy - CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường đại học Nguyễn Trãi
|
Ở góc độ tích cực, đề xuất này có thể góp phần tháo gỡ nút thắt vốn cho startup và SME, thúc đẩy hình thành thị trường định giá tài sản trí tuệ chuyên nghiệp hơn, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho công nghệ và sáng tạo thay vì chỉ tích lũy tài sản hữu hình. Đây cũng là bước đi phù hợp với xu hướng quốc tế, khi nhiều nền kinh tế đã bắt đầu xem dữ liệu và tài sản số như một loại “tài sản sản xuất” mới.
Tuy nhiên, chính sách càng mới thì yêu cầu kiểm soát rủi ro càng cao. Điểm thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở hành lang pháp lý và cơ chế định giá. Khác với bất động sản hay máy móc thiết bị, giá trị của tài sản số phụ thuộc mạnh vào xu hướng công nghệ, mức độ chấp nhận của thị trường và khả năng khai thác thương mại trong tương lai. Không ít loại tài sản có thể tăng giá rất nhanh nhưng cũng giảm sâu chỉ trong thời gian ngắn, khiến ngân hàng gặp khó trong việc xác định giá trị thực và biên an toàn tín dụng.
Ngoài ra, rủi ro xử lý tài sản bảo đảm cũng là vấn đề cần được nhìn nhận thận trọng. Với các tài sản số có yếu tố xuyên biên giới hoặc vận hành trên nền tảng phi tập trung, việc xác lập quyền sở hữu, thu giữ và thanh lý khi phát sinh nợ xấu có thể phức tạp hơn nhiều so với tài sản truyền thống. Nếu thiếu cơ chế pháp lý đồng bộ, nguy cơ tranh chấp và gia tăng nợ xấu là điều khó tránh khỏi.
Do đó, cần triển khai theo lộ trình từng bước. Trước mắt nên ưu tiên các loại tài sản có khả năng xác thực rõ ràng như bằng sáng chế, bản quyền phần mềm, hợp đồng khai thác dữ liệu hoặc dòng tiền số có thể kiểm chứng. Song song với đó là xây dựng chuẩn định giá độc lập, cơ sở đăng ký tài sản số và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát nhằm hạn chế rủi ro hệ thống.
Siết tiêu chí SME: Minh bạch chính sách nhưng cần bảo đảm tính hỗ trợ thực chất
Ngoài tín dụng, dự thảo luật cũng đề xuất sửa đổi tiêu chí xác định SME theo hướng đơn giản phù hợp với bản chất, dễ áp dụng.
Doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp vừa được xác định theo lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản; công nghiệp và xây dựng; thương mại và dịch vụ. Chính phủ quy định chi tiết điều này.
Bộ Tài chính cũng đề xuất bỏ bớt các tiêu chí phức tạp để dễ đối chiếu với dữ liệu thuế, bảo hiểm và đăng ký doanh nghiệp. Dự thảo còn bổ sung điều kiện chỉ hỗ trợ các doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo hiểm xã hội với người lao động.
Ông Nguyễn Quang Huy cho rằng, việc dự thảo luật tinh giản tiêu chí xác định SME theo hướng đồng bộ với dữ liệu thuế và bảo hiểm xã hội được đánh giá là bước tiến quan trọng trong minh bạch hóa môi trường kinh doanh. Cách tiếp cận này không chỉ giúp cơ quan quản lý dễ dàng đối chiếu dữ liệu mà còn hạn chế tình trạng doanh nghiệp “núp bóng” để hưởng ưu đãi không đúng đối tượng.
Đáng chú ý, quy định chỉ hỗ trợ các doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo hiểm xã hội cho thấy định hướng gắn chính sách ưu đãi với trách nhiệm tuân thủ pháp luật và bảo vệ người lao động. Về dài hạn, đây là yếu tố cần thiết để nâng chuẩn quản trị doanh nghiệp và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn.
Tuy vậy, trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp vẫn đang chịu áp lực dòng tiền, việc áp dụng điều kiện theo hướng quá cứng có thể tạo ra tác động ngoài mong muốn. Thực tế có những doanh nghiệp chậm đóng bảo hiểm do khó khăn thanh khoản tạm thời hơn là chủ đích né tránh nghĩa vụ. Nếu bị loại hoàn toàn khỏi các chương trình hỗ trợ, khả năng phục hồi của nhóm doanh nghiệp này có thể tiếp tục suy giảm.
Vì vậy, giải pháp phù hợp có thể là cơ chế phân loại linh hoạt: Kiên quyết với các trường hợp cố tình vi phạm, nhưng vẫn tạo dư địa hỗ trợ có điều kiện đối với doanh nghiệp đang tái cấu trúc và có lộ trình khắc phục rõ ràng. Mục tiêu cuối cùng của chính sách là siết kỷ cương thị trường, duy trì sức chống chịu cho khu vực doanh nghiệp - nền tảng quan trọng của tăng trưởng và việc làm trong trung và dài hạn.
Cát Lam
