Vết trượt dài của trùm kim cương (Kỳ 2): Nhu cầu tụt dốc khi kinh tế khó khăn
Kim cương nhân tạo kéo mặt bằng giá xuống, nhưng kim cương tự nhiên vẫn có thể giữ giá riêng nếu tệp khách hàng lõi còn nguyên sức mua. Tuy nhiên, số liệu năm 2025 lại cho thấy tầng lớp trung lưu Châu Á đang rút khỏi hàng xa xỉ tầm trung và dồn tiền vào vàng, kéo sập cả một phân khúc mà De Beers vốn phụ thuộc.
Sức mua hàng xa xỉ Trung Quốc hụt hơi
Theo tập đoàn tư vấn Bain & Company, thị trường tiêu dùng xa xỉ tại Trung Quốc đại lục thu hẹp 18-20% trong năm 2024, lùi về quy mô tương đương năm 2020. Giá bất động sản giảm làm hao hụt tài sản ròng của các hộ gia đình và kéo tụt niềm tin tiêu dùng, khiến khách hàng cắt giảm những khoản chi không thiết yếu trước tiên. Chuyên gia của Bain chỉ thêm một nguyên nhân từ phía cung: các thương hiệu tăng giá liên tục mà không bổ sung giá trị tương xứng, và người mua từ chối trả thêm.
Sang năm 2025, mức giảm thu hẹp còn 3-5% nhờ chính sách tài khóa và thị trường chứng khoán khởi sắc trong nửa cuối năm. Cơ cấu chi tiêu cũng đảo chiều: 65% giao dịch xa xỉ của người Trung Quốc diễn ra ngay trong nước, thay vì mua khi đi nước ngoài như năm trước, do đồng nội tệ yếu đi và chênh lệch giá giữa đại lục với các thị trường trọng điểm đã thu hẹp. Dòng tiền hồi hương nhưng tổng quy mô chi tiêu vẫn chững lại.
Kim cương tự nhiên nằm đúng vào phần thị trường chịu thiệt nặng nhất. Trong thập kỷ 2015-2025, quy mô thị trường kim cương tự nhiên toàn cầu giảm 16% về lượng và 33% về giá trị giao dịch, sản lượng kim cương nhân tạo đạt 34 triệu carat với giá trị 3.4 tỷ USD trong năm 2025. Sức ép kép này hiện rõ trong sổ sách tài chính của De Beers: năm 2025 tập đoàn lỗ EBITDA cơ bản 511 triệu USD, so với mức lỗ 25 triệu USD của năm 2024.
Phần sụt giảm lớn nhất nằm ở nhẫn cưới. Tỷ lệ kết hôn tại Trung Quốc giảm mạnh, còn lứa khách hàng trẻ không còn chấp nhận mức giá dựa trên tính biểu tượng của viên đá. Việc kim cương nhân tạo thâm nhập mảng nhẫn cưới đã tạo ra thay đổi căn bản không thể đảo ngược, khiến thị trường kim cương tự nhiên vào giai đoạn khó khăn. Ít đám cưới hơn, mỗi đám cưới chi ít hơn, và phần chi đó lại chảy sang loại đá rẻ hơn.
De Beers phản ứng bằng cách siết van nguồn cung. Riêng quý 2/2025, tập đoàn cắt 36% sản lượng xuống 4.1 triệu carat, kéo sản lượng nửa đầu năm giảm 23% còn 10.2 triệu carat. Song song, chiến dịch tái cân bằng kho hàng buộc De Beers bán kim cương thô tồn từ giai đoạn giá cao với chiết khấu sâu, tạo khoản lỗ giao dịch 424 triệu USD. Cắt sản lượng có thể chặn đà rớt giá, nhưng không kéo lại được người mua đã rời đi.
Hai tầng khách hàng, hai số phận
Ngành hàng xa xỉ thực chất gồm hai khu vực có đặc tính kinh tế khác hẳn nhau: phân khúc siêu xa xỉ phục vụ giới siêu giàu và phân khúc xa xỉ tầm trung nhắm tới tầng lớp trung lưu. Khách hàng siêu giàu sống chủ yếu bằng lợi tức tài sản và các khoản đầu tư dài hạn, nên tỷ lệ ngân sách họ dành cho tiêu dùng gần như không đổi khi kinh tế biến động ngắn hạn. Nhờ vậy, những món hàng làm thủ công theo lối cũ, sản xuất với số lượng hạn chế và giữ được giá bán lại sau nhiều năm vẫn hút khách.
Nhóm trung lưu thì sống bằng lương và tiết kiệm từ thu nhập lao động. Kinh tế chậm lại và thị trường việc làm thắt chặt làm sức mua thực giảm nhanh, buộc họ cắt các khoản chi không cần thiết để giữ mức sống cơ bản — trong đó có trang sức kim cương cỡ nhỏ. Đây là nhóm hàng có hệ số co giãn của cầu theo thu nhập lớn hơn 1, nghĩa là thu nhập tăng thì mua nhiều hơn rất mạnh, nhưng thu nhập giảm thì cũng bị cắt trước tiên và cắt sâu nhất.
Theo Bain & Company, tệp khách hàng xa xỉ toàn cầu thu hẹp từ 400 triệu người năm 2022 xuống còn 340 triệu người năm 2025, và phần hao hụt nằm gần như trọn vẹn ở nhóm trung lưu. 60 triệu người rời khỏi thị trường trong ba năm là con số đủ lớn để định hình lại kết quả kinh doanh của cả ngành.
Hermès đứng vững, Gucci trượt dốc
Báo cáo tài chính năm 2025 của ba tập đoàn xa xỉ hàng đầu Châu Âu cho thấy khoảng cách giữa hai tầng khách hàng bằng con số. Hermès, đại diện tiêu biểu nhất của phân khúc siêu xa xỉ, vượt mốc 16 tỷ euro doanh thu, tăng 9% theo tỷ giá cố định, riêng mảng đồ da và yên ngựa tăng 13%. Chính sách kiểm soát chặt sản lượng, hạn chế bán sỉ và tập trung vào các dòng giữ giá như Birkin và Kelly đưa biên lợi nhuận hoạt động lên kỷ lục 41%.
LVMH nằm ở nhóm giữa, nhờ danh mục đa dạng. Doanh thu năm 2025 đạt 80.8 tỷ euro, giảm 5%, với mảng rượu vang và rượu mạnh giảm 9% và mảng thời trang, đồ da giảm 8%. Biên lợi nhuận hoạt động thu hẹp từ 23.1% xuống 22.0% dưới áp lực tỷ giá và lượng khách du lịch chi tiêu cao tại Châu Á giảm sút. Đáng chú ý, mảng đồng hồ và trang sức của LVMH chỉ giảm 1%, mức tốt nhất trong các ngành hàng của tập đoàn. Trang sức cao cấp gắn với thương hiệu và tay nghề chế tác vẫn giữ được khách, trong khi viên đá rời - thứ De Beers bán - thì không giữ được.
Thương hiệu Kering nằm ở thái cực ngược lại. Doanh thu năm 2025 giảm 13% còn 14.7 tỷ euro, lợi nhuận hoạt động thường xuyên giảm 33% xuống 1.6 tỷ euro. Thương hiệu chủ lực Gucci giảm 22% doanh thu, còn 6 tỷ euro, với thị trường Trung Quốc là nguyên nhân chính. Gucci sống nhờ nhóm khách trung lưu trẻ, đúng nhóm cắt chi tiêu nhanh nhất, lại theo đuổi chiến lược tăng giá không đi kèm giá trị cảm nhận tương ứng.
Điểm sáng hiếm hoi của Kering đến từ Bottega Veneta, thương hiệu định vị cao hơn và dựa vào kỹ nghệ đồ da, vẫn tăng 3%. Cùng một tập đoàn, cùng một năm, hai thương hiệu ở hai tầng khách hàng đi hai hướng ngược nhau.
Kim cương lép vế trước vàng trong vai trò công cụ đầu tư và lưu giữ giá trị - Ảnh minh họa.
Người trẻ Châu Á quay sang vàng
Tiền rời khỏi trang sức xa xỉ không biến mất mà chuyển sang một loại tài sản khác. Theo Hội đồng Vàng Thế giới (WGC), giá vàng bình quân năm 2025 đạt kỷ lục 3,431 USD mỗi ounce, tăng 44% so với năm 2024. Tại Trung Quốc, nhu cầu vàng thỏi và xu vàng tăng 28% lên 431.7 tấn, ngay cả khi tiêu thụ trang sức vàng đi xuống vì giá quá cao và vì cải cách thuế giá trị gia tăng cuối năm 2025 làm đội chi phí món trang sức.
Ở tầng bán lẻ nhỏ nhất, giới trẻ Trung Quốc chuộng “hạt đậu vàng” nặng khoảng 1 gram - công cụ tích sản có rào cản tài chính gần như bằng không, thanh khoản tức thì và không mất giá theo mùa thời trang. Đặt cạnh một chiếc nhẫn kim cương mất phần lớn giá trị ngay khi rời cửa hàng, lựa chọn của người mua trẻ là tính toán tài chính chứ không phải thay đổi thẩm mỹ.
Việt Nam đi cùng hướng nhưng qua một cửa hẹp hơn. Nguồn cung vàng miếng SJC khan hiếm kéo dài, có thời điểm đẩy chênh lệch giá trong nước so với giá thế giới quy đổi vượt 550 USD mỗi ounce. Chính điểm nghẽn nguồn cung này khiến đầu tư vàng thỏi và xu vàng cả năm 2025 giảm 14% còn 36.1 tấn, riêng quý 4 giảm 15% xuống 7 tấn, quý giảm thứ 6 liên tiếp.
Người mua chuyển sang nhẫn tròn trơn 24K, loại có phí gia công thấp và giá bám sát giá vàng thế giới. Ông Shaokai Fan, Trưởng bộ phận Châu Á - Thái Bình Dương của Hội đồng Vàng Thế giới, nhận định người tiêu dùng đang tìm nơi trú ẩn trước bất ổn địa chính trị và lo ngại suy thoái.
Bài học định vị khách hàng
Khoản chi cho một viên kim cương và khoản chi cho một chỉ vàng đều đến từ cùng một túi tiền, nhưng chỉ vàng được người mua coi là giữ được giá trị. Khi đánh giá một doanh nghiệp bán lẻ, điều cần đo trước hết là độ nhạy của cơ cấu khách hàng mục tiêu với chu kỳ kinh tế.
Mô hình định vị ở phân khúc xa xỉ nhưng sống bằng tiền của tầng lớp trung lưu luôn mang rủi ro doanh thu mang tính hệ thống: khi tín dụng thắt chặt hoặc thị trường lao động khó khăn, nhóm khách này rời đi trước tiên. Gucci là minh chứng rõ nhất. Ngược lại, doanh nghiệp dựng được rào cản dựa trên sự khan hiếm có thật và nhắm đúng nhóm siêu giàu chống chịu tốt hơn hẳn, như trường hợp Hermès.
De Beers rơi vào nhóm có mô hình kinh doanh mất lực đỡ từ sức mua trung lưu Châu Á đúng lúc kim cương nhân tạo tràn thị trường. Áp lực kép buộc các doanh nghiệp khai thác thu hẹp quy mô để giữ dòng tiền.
Với một tập đoàn tư nhân, đóng cửa mỏ kém hiệu quả là quyết định tài chính bình thường. Nhưng với De Beers, quyết định đó vấp phải chính cấu trúc sở hữu của công ty, nơi mục tiêu lợi nhuận xung đột với mục tiêu ổn định vĩ mô của một cổ đông Nhà nước.
* Vết trượt dài của trùm kim cương (Kỳ 1): Độc quyền nguồn cung tan biến
Đức Quyền
