Vi phạm đất đai sẽ không chỉ bị phạt tiền: 4 biện pháp khắc phục hậu quả mới từ ngày 31/08/2026
Ngày 13/07/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 281/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 123/2024/NĐ-CP ngày 04/10/2024 quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai. Nghị định 281 chính thức có hiệu lực từ 31/08/2026. Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị định là bổ sung 4 biện pháp khắc phục hậu quả đối với các hành vi vi phạm hành chính về đất đai.
Nội dung quy định về 4 biện pháp khắc phục hậu quả
Trước khi Nghị định 281/2026/NĐ-CP được ban hành, khoản 3 Điều 4 Nghị định 123/2024/NĐ-CP chỉ quy định các biện pháp khắc phục hậu quả từ điểm a đến điểm o. Các biện pháp này chủ yếu tập trung vào việc buộc chấm dứt hành vi vi phạm, buộc đăng ký đất đai, buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp, buộc tháo dỡ công trình hoặc thực hiện nghĩa vụ tài chính trong một số trường hợp cụ thể.
Tuy nhiên, qua thực tiễn xử lý vi phạm đã phát sinh nhiều trường hợp mà cơ quan có thẩm quyền gặp khó khăn do chưa có căn cứ pháp lý để yêu cầu người vi phạm khôi phục hiện trạng đất hoặc thực hiện lại các thủ tục hành chính đã được giải quyết trên cơ sở hồ sơ giả mạo, hồ sơ bị tẩy xóa. Điều này dẫn đến tình trạng mặc dù hành vi đã bị xử phạt nhưng hậu quả pháp lý của hành vi vi phạm vẫn tiếp tục tồn tại, ảnh hưởng đến công tác quản lý Nhà nước về đất đai.
Để khắc phục tình trạng này, khoản 2 Điều 2 Nghị định 281/2026/NĐ-CP đã bổ sung thêm các điểm p, q, r và s vào khoản 3 Điều 4 Nghị định 123/2024/NĐ-CP như sau:
Thứ nhất, buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm.
Đây được xem là một trong những sửa đổi có ý nghĩa thực tiễn bởi trong nhiều trường hợp, việc áp dụng hình thức phạt tiền không đủ để khắc phục hậu quả của hành vi vi phạm. Chẳng hạn, người sử dụng đất tự ý san lấp mặt bằng, đào ao, hạ thấp nền đất, thay đổi địa hình tự nhiên, tự ý cải tạo làm biến dạng hiện trạng thửa đất hoặc sử dụng đất trái mục đích gây thay đổi hiện trạng đất thì dù đã bị xử phạt hành chính, hậu quả trên thực địa vẫn tồn tại nếu không có quy định buộc khôi phục hiện trạng ban đầu.
Thứ hai, buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của mốc địa giới đơn vị hành chính.
Trên thực tế, quá trình phát triển đô thị, xây dựng công trình hoặc san lấp mặt bằng có thể làm mất, dịch chuyển hoặc phá hủy mốc địa giới hành chính giữa các đơn vị hành chính. Việc thay đổi mốc địa giới không chỉ ảnh hưởng đến công tác quản lý đất đai mà còn gây khó khăn trong xác định ranh giới quản lý hành chính, giải quyết tranh chấp đất đai, xác định thẩm quyền của cơ quan Nhà nước và cập nhật cơ sở dữ liệu địa chính.
Thứ ba, buộc thực hiện lại thủ tục hành chính về đất đai.
Nhiều thủ tục hành chính như đăng ký đất đai, cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đăng ký biến động đất đai, tách thửa, hợp thửa, chuyển mục đích sử dụng đất hoặc đăng ký giao dịch bảo đảm có thể được giải quyết dựa trên hồ sơ kê khai không đúng sự thật, giấy tờ giả, tài liệu bị sửa chữa hoặc việc kê khai thiếu thông tin theo quy định. Khi hành vi vi phạm bị phát hiện, cơ quan có thẩm quyền có thể xử phạt vi phạm hành chính đối với cá nhân, tổ chức vi phạm nhưng lại chưa có căn cứ pháp lý đầy đủ để yêu cầu thực hiện lại toàn bộ quy trình hành chính nhằm bảo đảm tính hợp pháp của hồ sơ. Việc bổ sung biện pháp “buộc thực hiện lại thủ tục hành chính về đất đai” đã tạo cơ sở pháp lý để cơ quan có thẩm quyền yêu cầu người vi phạm phải thực hiện lại đầy đủ trình tự, thủ tục theo đúng quy định.
Cuối cùng, buộc nộp lại các giấy tờ đã bị tẩy xóa, sửa chữa, làm sai lệch nội dung; giấy tờ giả đã sử dụng.
Đây là một trong những điểm sửa đổi có ý nghĩa trong bối cảnh tình trạng sử dụng giấy tờ giả, chỉnh sửa giấy tờ hoặc hợp thức hóa hồ sơ đất đai vẫn diễn biến phức tạp tại nhiều địa phương. Thực tế cho thấy, không ít trường hợp người vi phạm sử dụng giấy chứng nhận giả, hợp đồng chuyển nhượng giả, giấy xác nhận nguồn gốc đất bị chỉnh sửa hoặc các loại giấy tờ khác đã bị tẩy xóa nhằm thực hiện các thủ tục đăng ký đất đai, chuyển quyền sử dụng đất hoặc xin cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Đây vừa là biện pháp loại bỏ công cụ được sử dụng để thực hiện hành vi vi phạm, vừa góp phần ngăn ngừa việc các tài liệu không hợp pháp tiếp tục được lưu hành trong xã hội.
Tác động của quy định đến người sử dụng đất
Việc bổ sung bốn biện pháp khắc phục hậu quả theo Nghị định 281/2026/NĐ-CP được dự báo sẽ tạo ra những thay đổi đáng kể trong quá trình xử lý vi phạm hành chính về đất đai.
Ngoài khoản tiền phạt theo từng hành vi vi phạm, người vi phạm còn có thể phải khôi phục hiện trạng đất, khôi phục mốc địa giới hành chính, thực hiện lại toàn bộ thủ tục hành chính về đất đai hoặc giao nộp các giấy tờ đã bị tẩy xóa, sửa chữa, làm sai lệch nội dung hoặc giấy tờ giả đã sử dụng. Điều này đồng nghĩa với việc hành vi vi phạm sẽ không còn mang lại lợi ích thực tế cho người vi phạm, qua đó nâng cao tính răn đe và phòng ngừa chung của pháp luật.
Đối với doanh nghiệp, đặc biệt các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực bất động sản, xây dựng, đầu tư hạ tầng hoặc thường xuyên thực hiện thủ tục về đất đai, các quy định mới đặt ra yêu cầu cao hơn trong việc kiểm soát tính hợp pháp của hồ sơ và quá trình thực hiện thủ tục hành chính. Doanh nghiệp cần tăng cường rà soát nguồn gốc giấy tờ, tính chính xác của hồ sơ địa chính, hồ sơ đăng ký biến động đất đai cũng như bảo đảm việc kê khai thông tin đúng quy định.
Đối với cơ quan quản lý Nhà nước, việc bổ sung bốn biện pháp khắc phục hậu quả giúp hoàn thiện cơ sở pháp lý để xử lý toàn diện các hậu quả phát sinh từ hành vi vi phạm. Qua đó góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước về đất đai, bảo đảm tính chính xác của hồ sơ địa chính và cơ sở dữ liệu đất đai.
Trong bối cảnh Luật Đất đai năm 2024 đang từng bước được triển khai đồng bộ cùng quá trình xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia và đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực quản lý đất đai, việc bảo đảm tính chính xác của hiện trạng sử dụng đất, hồ sơ địa chính và thủ tục hành chính có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Các quy định mới về biện pháp khắc phục hậu quả của Nghị định 281/2026/NĐ-CP góp phần nâng cao tính răn đe đối với các hành vi vi phạm, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để cơ quan Nhà nước xử lý dứt điểm hậu quả vi phạm, bảo đảm sự minh bạch, thống nhất và ổn định trong công tác quản lý, sử dụng đất, qua đó bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất và các chủ thể có liên quan.
ThS. LS. Huỳnh Thị Mỹ Hằng
