Vì sao dự án hạ tầng thiếu vật liệu dù không thiếu mỏ?
Nhiều dự án giao thông trọng điểm đang chậm tiến độ vì thiếu cát, đá trong bối cảnh trữ lượng khoáng sản vẫn còn lớn. Theo các chuyên gia, nguyên nhân nằm ở thủ tục khai thác kéo dài, cơ chế điều tiết thị trường vật liệu chưa theo kịp thực tế và sự phối hợp liên vùng còn hạn chế.
Thực trạng này được nêu tại tọa đàm “Đầu tư công - Gỡ nút thắt để bứt phá tăng trưởng năm 2026”, tổ chức ngày 23/12.
“Một nghịch lý đang diễn ra là dù trữ lượng còn rất lớn, công nghệ khai thác của doanh nghiệp đã tiên tiến và hiện đại, nhưng thị trường lại rơi vào tình trạng khan hiếm đá nghiêm trọng”, ông Phan Tấn Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp khoáng sản TPHCM nói.
Theo ông Đạt, tình trạng thiếu vật liệu không xuất phát từ việc cạn kiệt tài nguyên, mà nằm ở chỗ nguồn lực khoáng sản chưa được khai thác để phục vụ kịp thời cho các dự án đầu tư công đang triển khai đồng loạt. Nhiều mỏ đã có trong quy hoạch nhưng không thể đưa vào khai thác do vướng thủ tục cấp phép, gia hạn giấy phép, điều chỉnh công suất hoặc chưa hoàn tất giải phóng mặt bằng.
Các chuyên gia cho rằng vật liệu xây dựng thông thường hiện vẫn đang bị quản lý theo cách tiếp cận như khoáng sản quý hiếm. Quy trình từ thăm dò, đánh giá trữ lượng, lập dự án khai thác đến phê duyệt môi trường kéo dài qua nhiều khâu, khiến nguồn cung không thể phản ứng kịp khi nhu cầu tăng mạnh trong thời gian ngắn .
Áp lực này trở nên rõ nét hơn trong bối cảnh đầu tư công bước vào giai đoạn cao điểm. Theo thông tin được nêu tại tọa đàm, giai đoạn 2026-2030, tổng chi đầu tư phát triển dự kiến đạt khoảng 8.5 triệu tỷ đồng, với hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, các sân bay quốc tế và mục tiêu hoàn thành 5,000 km đường cao tốc vào năm 2030.
Ông Phan Tấn Đạt chia sẻ tại sự kiện - Ảnh: Tử Kính
|
Ông Nguyễn Thế Minh, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng), cho rằng việc nhiều dự án lớn cùng khởi công trong một giai đoạn đã đẩy nhu cầu vật liệu tăng đột biến. Trong khi đó, thị trường vật liệu xây dựng lại vận hành gần như hoàn toàn theo cơ chế tự do.
“Khi cầu vượt cung sẽ dẫn tới khan hiếm, găm hàng, ép giá, thổi giá”, ông Minh nói, đồng thời chỉ ra rằng giá vật liệu do doanh nghiệp tự kê khai, còn cơ quan quản lý chưa có công cụ can thiệp hiệu quả để ổn định thị trường .
Một bất cập khác được ông Minh nhắc tới là việc công bố giá vật liệu tại một số địa phương không sát với thực tế. Có trường hợp giá được công bố nhưng ngoài thị trường không có nguồn cung tương ứng, dẫn tới dự toán không phản ánh đúng chi phí, chỉ số trượt giá thiếu chính xác. Hệ quả là nhà thầu rơi vào tình trạng càng thi công càng lỗ, xuất hiện tâm lý chờ đợi hoặc dừng thi công, kéo theo chậm tiến độ và chậm giải ngân vốn đầu tư công.
Theo ông Nguyễn Văn Hòa - Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ, trong thời gian ngắn, nhiều tỉnh, thành vùng Đồng bằng sông Cửu Long đồng loạt triển khai các dự án giao thông quy mô lớn. Tuy nhiên, khu vực này lại hạn chế về mỏ đá, nguồn cát sông ngày càng khan hiếm.
“Thiếu cơ chế điều phối hiệu quả ở quy mô vùng đã dẫn đến khan hiếm cát, đá, giá vật liệu tăng cao so với thời điểm mời thầu”, ông Hòa nhìn nhận, đồng thời cho biết một số gói thầu trên địa bàn phải thi công cầm chừng vì không chủ động được nguồn vật liệu .
Theo lãnh đạo TP Cần Thơ, việc mỗi địa phương tự xoay xở nguồn cung trong khi dự án có tính liên vùng đã bộc lộ rõ hạn chế. Nhiều địa phương không có mỏ, phải phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung từ tỉnh khác, nhưng lại thiếu cơ chế ràng buộc và ưu tiên cụ thể cho các dự án đầu tư công cấp bách.
Tại TPHCM, đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường cho hay năm 2025 là giai đoạn cao điểm khi cả nước tập trung hoàn thành các tuyến cao tốc, khiến nhu cầu vật liệu tăng mạnh vào cuối năm. Trong khi đó, công suất khai thác của nhiều mỏ trên địa bàn đã tiệm cận giới hạn cho phép.
Thành phố đã phải rà soát lại nhu cầu vật liệu theo từng dự án, từng giai đoạn; tổ chức kết nối các chủ mỏ với khoảng 18 chủ đầu tư và ban quản lý dự án; đồng thời đề xuất nâng công suất một số mỏ đá để bổ sung nguồn cung phục vụ khoảng 20 dự án trọng điểm trong năm 2025 .
Dù vậy, các diễn giả đều thừa nhận đây chỉ là giải pháp tình thế. Về dài hạn, nhiều bất cập mang tính hệ thống vẫn chưa được tháo gỡ. Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI, cho rằng đầu tư công đang chuyển sang giai đoạn yêu cầu tốc độ và quy mô rất cao, nhưng thể chế liên quan đến đất đai, khoáng sản, xây dựng vẫn chưa theo kịp.
Theo ông Tuấn, năm 2025 ghi nhận khối lượng sửa đổi pháp luật lớn, với hàng chục luật và hàng trăm nghị định được ban hành. Tuy nhiên, trong thực tiễn triển khai, vẫn còn tình trạng các luật chưa “ăn khớp” với nhau, khiến dự án đầu tư công bị ách tắc ở những khâu ngoài phạm vi của chủ đầu tư hoặc nhà thầu .
Một số kiến nghị được các diễn giả nêu ra tại tọa đàm gồm rà soát tổng thể nguồn cung vật liệu theo vùng thay vì theo địa giới hành chính; chuẩn bị sẵn hồ sơ đánh giá trữ lượng, chất lượng và giải phóng mặt bằng khu vực mỏ để có thể đưa vào khai thác ngay khi cần; đồng thời nghiên cứu mở rộng sử dụng cát biển, vật liệu thay thế và giải pháp thiết kế nhằm giảm nhu cầu san lấp.
Riêng với Đồng bằng sông Cửu Long, ông Nguyễn Văn Hòa đề xuất Bộ Xây dựng và Bộ Nông nghiệp và Môi trường đánh giá tổng thể nguồn vật liệu toàn vùng, làm cơ sở điều phối cho các địa phương; bổ sung tiêu chuẩn, quy chuẩn cho việc sử dụng cát biển trong san lấp tương tự cát sông; và có quy hoạch dài hạn đối với nguồn đá xây dựng phục vụ các dự án liên vùng.
Tử Kính
