Vì sao lạm phát năng lượng đã tách rời khỏi giá Brent?
Giá dầu thô Brent đã hạ nhiệt từ đỉnh chiến sự, nhưng chỉ số quan trọng nhất với túi tiền lại vừa lập kỷ lục lịch sử. Ngày 16/7/2026, biên lợi nhuận lọc dầu 3-2-1 tại Mỹ chạm 70 USD/thùng, mức cao nhất mọi thời đại. Thị trường đang dán mắt vào giá dầu thô. Đó là con số sai.
Khủng hoảng đã di chuyển xuống hạ nguồn và tách rời khỏi giá dầu thô
Đây không phải khủng hoảng dầu thô, mà là khủng hoảng của thứ hộ gia đình và nhà máy thực sự tiêu thụ: xăng, diesel và LNG. Nút thắt nằm ở năng lực lọc dầu và vận chuyển khí, tầng hạ nguồn, chứ không phải ở giếng khoan.
Các đợt tập kích bằng drone của Ukraine vào nhà máy lọc dầu Nga, cộng việc Moscow ngừng xuất khẩu diesel, Nga cung ứng khoảng 10% diesel toàn cầu, đã rút một lượng lớn công suất tinh chế khỏi thị trường. Chiến sự Iran làm gián đoạn thêm sản phẩm tinh chế Trung Đông. Kết quả: biên lọc diesel châu Âu vượt 60 USD/thùng, premium của xăng đạt 41 USD/thùng, cao nhất bốn năm. Nhà máy lọc dầu Mỹ chạy hết 96% công suất mà vẫn không lấp được lỗ hổng.
Nguồn: Bloomberg, IndexBox, Rigzone, Trading Economics; tổng hợp của tác giả.
|
Hệ quả cho người giữ tài sản: giá dầu thô có thể tiếp tục giảm để trấn an các bản tin, trong khi giá sản phẩm tinh chế, thứ quyết định giá tại cây xăng và CPI, vẫn neo cao. Crack spread là hệ thống cảnh báo lạm phát sớm chính xác hơn cả giá Brent, nhưng gần như không nhà đầu tư cá nhân nào theo dõi nó.
|
Crack spread là khoảng khác biệt về giá giữa một thùng dầu thô và các sản phẩm dầu hỏa được tinh chế từ nó. Là một dạng biên lợi nhuận gộp từ quá trình gia công của một ngành. |
Vì sao tầng sản phẩm đánh vào Việt Nam mạnh hơn dầu thô
Việt Nam có lợi thế tương đối ở tầng dầu thô, Dung Quất vận hành từ dầu nội địa, thậm chí chạy 118% công suất. Nghi Sơn và Dung Quất chỉ đáp ứng khoảng 70% nhu cầu, phần 30% còn lại phải nhập khẩu, nhập chính xác những sản phẩm tinh chế đang lập đỉnh biên lợi nhuận. Đây là kênh truyền dẫn lạm phát nhập khẩu trực tiếp vào rổ CPI.
Lớp thứ hai là điện khí. PDP8 đặt cược lớn vào nhiệt điện LNG; mục tiêu 31 GW đến năm 2030, với Nhơn Trạch 3&4 và chuỗi terminal nhập khẩu. PV GAS, nhà nhập khẩu LNG duy nhất, đã đưa về khoảng 354,000 tấn LNG trong nửa đầu 2026. Khi JKM neo trên 20 USD/MMBtu, chi phí đầu vào cho điện khí trở nên khắc nghiệt, đổ thẳng lên bảng cân đối EVN, tạo áp lực tăng giá điện và bào mòn biên lợi nhuận khối sản xuất.
Nối vào bức tranh vĩ mô lớn hơn: lạm phát năng lượng lần này mang tính cấu trúc, không phải cú sốc tạm thời. Nó giữ mặt bằng lãi suất toàn cầu cao hơn lâu hơn, cộng hưởng áp lực hồi hương vốn Nhật và rạn nứt carry trade. Hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu phình to cộng lạm phát nhập khẩu thu hẹp dư địa hạ lãi suất huy động.
Nhận định với danh mục đầu tư
Người thắng trong cấu trúc này là các nhà lọc dầu và trung gian phân phối, không phải nhà sản xuất dầu thô. Tại Mỹ, cổ phiếu Marathon và Valero đã gần như tăng gấp đôi trong năm 2026, Phillips 66 tăng 66%. Tại Việt Nam, chủ thể nắm crack spread nội địa (lọc hóa dầu Bình Sơn) và biên phân phối xăng dầu đáng được soi lại như một vị thế thu biên lọc, không phải cổ phiếu dầu khí thông thường.
Các ngành phơi nhiễm chi phí sản phẩm tinh chế và khí đầu vào như: hàng không (nhiên liệu jet-A1), logistics, điện khí gánh giá LNG cao, và đạm/phân bón dùng khí làm nguyên liệu, sẽ bị nén biên lợi nhuận. Vị thế trong các nhóm này cần tái định giá theo giả định lạm phát năng lượng kéo dài, không theo kỳ vọng hạ nhiệt.
Lạm phát cấu trúc từ năng lượng là luận cứ bổ sung cho vị thế vàng vật chất, đồng thời là lời cảnh báo với tài sản nhạy lãi suất dài hạn. Trong môi trường VND chịu áp lực từ hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu, tài sản định giá bằng ngoại tệ mạnh và dòng tiền thực cần được ưu tiên hơn cam kết lợi suất danh nghĩa cố định.
Chu Tuấn Phong
