Việt Nam có thể minh bạch trong khai khoáng?
Vì nhiều lý do, ngành khai khoáng của Việt Nam đang rất khó để kiểm soát, dẫn tới thất thoát lớn tài nguyên quốc gia. Liệu Việt Nam có sẵn sàng tham gia sáng kiến minh bạch ngành công nghiệp này?
Không kiểm soát được sản lượng khai thác
Việt Nam được đánh giá là quốc gia tiềm năng về khoáng sản, dầu khí, tài nguyên khoáng sản đa dạng với hơn 60 loại, trữ lượng lớn như bauxit, titan, đất hiếm trong đó tài nguyên dầu khí ước tính đạt 4,3 tỷ tấn. Đóng góp của ngành công nghiệp khai thác ngày càng tăng: 4,81%GDP năm 1995 lên khoảng 9,5%-10,59% từ năm 2000 đến năm 2008. Năm 2008, ngành dầu khí đóng góp 24,37% ngân sách; năm 2009, giá trị xuất khẩu ngành khai khoáng đạt 8,5 tỷ USD.
Tuy nhiên, thực trạng khai thác khoáng sản ở Việt Nam còn nhiều hạn chế như hiệu quả kinh tế ngành khai khoáng chưa cao, phân chia lợi ích không đồng đều, để lại nhiều hậu quả về mặt môi trường và xã hội lớn, khó khắc phục; vai trò của doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp đầu tư nước ngoài, tổ chức xã hội chưa cao; nguồn dầu lửa và than cạn kiệt.
Theo Viện Nghiên cứu phát triển được TBKTSG dẫn lại, tỷ lệ than bị thất thoát trong khai thác hầm lò của Việt Nam lên đến 40-60%, nghĩa là mất đi đến một nửa. Tình trạng này một phần do công nghệ khai thác lạc hậu, nhưng cũng có thể có nguyên nhân khác.
Mới đây, trong đợt thanh tra tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV), Thanh tra Chính phủ đã phát hiện số lượng than tận thu không có nguồn gốc để xuất khẩu đến hơn 3,8 triệu tấn của hai doanh nghiệp Indevco và Hải Đăng. Indevco được TKV cho tận thu than từ bã xít và đất đá kẹp than, nhưng tỷ lệ than thu hồi từ sự tận thu này lên đến 30,75%!
Bên cạnh đó, hiện nay, theo quy định của pháp luật về khoáng sản, nguồn thu trực tiếp chủ yếu của Nhà nước từ hoạt động khai khoáng là thuế tài nguyên khoáng sản. Cơ chế thu - nộp thuế hiện nay là do DN tự kê khai sản lượng thực tế khai thác làm cơ sở tính thuế.
"Tuy nhiên, ngoại trừ dầu khi có thể giám sát, quản lý chặt chẽ thì việc giám sát sản lượng khai thác khoáng sản của các DN hiện nay gần như chưa thực hiện được," ông Lại Hồng Thanh, Phó Chánh VP Bộ Tài nguyên - Môi trường.
Ông Thanh cho rằng trong thực tế, vì nhiều lý do khác nhau mà số liệu khai báo để tính thuế tài nguyên của nhiều DN chưa đúng với sản lượng thực tế khai thác.
"Đây là một trong những nguyên nhân cơ bản gây thất thoát thuế tài nguyên khoáng sản và cần có cơ chế có hiệu quả để minh bạch thông tin," ông Thanh nhấn mạnh.
Không khó khăn khi tham gia sáng kiến minh bạch
Để hạn chế tình trạng thất thoát và kém hiệu quả trong khai thác khoáng sản, Việt Nam có thể tham gia Sáng kiến Minh bạch ngành Công nghiệp Khai khoáng (EITI).
Extractive Industries Transparency Initiative (EIT) là sáng kiến liên minh mang tính tự nguyện giữa các chính phủ, các công ty, các tổ chức xã hội dân sự và tổ chức quốc tế cùng chung mục đích nhằm nâng cao tính minh bạch và công khai hóa trong ngành khai thác khoáng sản.
EITI là một tiêu chuẩn toàn cầu bao gồm hai cơ chế chủ yếu: (1) yêu cầu các công ty khai khoáng công khai các khoản chi cho chính phủ và ngược lại, yêu cầu chính phủ công khai nguồn thu mà chính phủ nhận được từ các công ty khai khóang; (2) EITI yêu cầu một cơ quan quản trị độc lập nhằm đối chiếu các số liệu thu được, cơ quan này được quản lý và giám sát bởi một ủy ban đa đối tượng.
Tính đến tháng 10/2010, đã có 31 quốc gia trên thế giới tham gia thực hiện. Hơn 50 công ty dầu khí và khoáng sản hàng đầu thế giới như Alcoa, BHP Billiton... thông qua các cam kết ở mức độ quốc tế và các hiệp hội công nghiệp.
Kết quả phỏng vấn 21 cơ quan, doanh nghiệp cho thấy, 66,7% doanh nghiệp sẵn sàng tham gia EITI.
"Minh bạch chính sách, nguồn thu tránh việc phát sinh nguồn thu không đáng có. Với doanh nghiệp nước ngoài, EITI buộc họ công khai nguồn thu và hiểu rõ cơ chế. Việc công khai minh bạch thu - chi sẽ thu hút nhà đầu tư bền vững, tránh các nhà đầu tư theo kiểu "đánh quả", ông Trần Hữu Huỳnh, Phó Tổng thư ký, phòng Thương Mại và Công Nghiệp Việt Nam nhận định.
Bổ sung chức năng cho EITI, ông Phạm Quang Tú, Phó Viện trưởng Viện Tư Vấn Phát Triển cho rằng "Minh bạch trong công nghiệp khai khoáng là một nhân tố hết sức quan trọng để việc quản lý, sử dụng nguồn 'tài sản' đặc biệt này thực sự hữu hiệu cho sự phát triển của một quốc gia. Tuy nhiên EITI không chỉ đơn thuần là việc minh bạch các khoản chi của doanh nghiệp khai thác khoáng sản cũng như minh bạch các khoản chi của nhà nước, mà còn là cơ chế giám sát đối tượng quản lý là khoáng sản".
Việc thực hiện minh bạch ngành công nghiệp khai khoáng dường như không có khó khăn, nếu có chỉ là những khó khăn mang tính kỹ thuật như việc tự khai khả năng khai thác của mình, đánh giá trữ lượng mỏ, và nhân lực nhà nước có thể hỗ trợ. "Rủi ro trong việc tham gia EITI gần như là không có, vấn đề là chọn thời điểm nào tham gia cho phù hợp.", ông Huỳnh chia sẻ.
Ông Huỳnh cũng cho rằng mục tiêu trong vận hành của sáng kiên EITI đơn giản, không nhạy cảm hay động chạm đến cơ chế pháp luật và tổ chức của Việt Nam nên vấn đề còn lại chỉ là cần xác định khi nào tham gia và tham gia trong những ngành nào để đạt hiệu quả cao nhất.
Yến Lê
Diễn đàn kinh tế Việt Nam
