Xăng giảm, phở đứng im và câu chuyện về hiện tượng 'giá cả bám dính'
Khi giá xăng dầu lập đỉnh vào giữa tháng 3/2026, các mặt hàng trên thị trường đã buộc phải điều chỉnh. Chỉ là đến nay, khi giá nhiên liệu tuột dốc về mức đầu năm, giá bát phở, tô bún bò, hủ tiếu… của người dân vẫn vậy.
Cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran nổ ra vào cuối tháng 2/2026 đã trở thành thiên nga đen với nền kinh tế toàn cầu, đẩy giá nhiên liệu leo thang. Như một hệ quả tất yếu, giá các mặt hàng trên thị trường đã được điều chỉnh. Ở các quán ăn bình dân, nhẹ thì tăng 1,000-2,000 đồng, nhưng phổ biến ở mức 5,000-10,000 đồng mỗi món vì lý do giá nguyên liệu đầu vào tăng cao.
Nhưng tới nay, giá xăng dầu đã điều chỉnh giảm rất mạnh. Tại ngày 02/07, giá xăng E10 RON 95-III là 21,200 đồng/l, còn dầu diesel (DO) là 21,860 đồng/l. Mức giảm này tương ứng giá xăng đã đi xuống 32%, còn dầu DO giảm tới 51% so với đỉnh cao nhất năm hồi tháng 3, và chênh lệch không đáng kể so với trước xung đột.
Vấn đề là giá tô phở, bát bún, hay ly cafe thường ngày của người dân… vẫn vậy.
Dễ lên, khó giảm
Câu chuyện giá một số loại hàng hóa, dịch vụ nhanh chóng tăng theo giá xăng nhưng đứng im và thiết lập mặt bằng giá mới khi xăng giảm đã từng xảy ra nhiều lần trong quá khứ. Giải thích qua góc độ kinh tế, nó liên quan đến khái niệm “Sticky Price” (tạm dịch: Giá cả bám dính, hoặc Price Rigidity - độ cứng giá). Đây là khái niệm chỉ việc giá của một mặt hàng cụ thể phản ứng rất chậm trước sự thay đổi của cung - cầu hoặc chi phí sản xuất, ở đây tạm hiểu là giá xăng.
Có nhiều nguyên nhân đằng sau sự bám dính này. Đầu tiên, cần hiểu rằng xăng dầu chỉ là bề nổi trong cấu trúc chi phí. Ngay cả trong lĩnh vực logistics, chi phí xăng dầu chỉ chiếm khoảng 40% giá cước vận tải, còn lại đi vào khấu hao phương tiện, tiền lương, phí cầu đường… Trong các lĩnh vực khác như nông nghiệp, phần lớn rơi vào lưu kho, bảo quản, hao hụt, chi phí điện năng. Với ngành dịch vụ ăn uống, chi phí nguyên liệu chiếm phần lớn.
Để cấu thành một bát phở hay tô bún bò, các nguyên liệu đều được mua tại chợ hoặc siêu thị, nghĩa là phụ thuộc vào nhiều đơn vị vận chuyển, sản xuất khác. Khi giá nguyên liệu chưa giảm hoặc giảm chậm, khó đòi hỏi giá bát phở được giảm tương ứng.
Thứ 2, ở thời điểm giá xăng dầu leo thang, nhiều chi phí khác cũng đã tăng, bao gồm cả tiền lương cho người lao động và ở nhiều nơi là chi phí mặt bằng. Đáng nói, chi phí nhân công hay mặt bằng đều có tính bám dính, không thể dễ dàng tăng hay giảm, và góp phần khiến các cửa hàng phải neo giá bán để bù đắp biên lợi nhuận.
Thứ 3 là câu chuyện về tâm lý, kỳ vọng. Khi giá xăng đã có lịch sử lập đỉnh, tâm lý và kỳ vọng của doanh nghiệp thường sẽ xem nhiên liệu giảm chỉ là sự hạ nhiệt ngắn hạn, có thể tăng trở lại. Do vậy, họ sẽ không vội vàng hạ giá để tránh phải điều chỉnh giá thêm trong tương lai. Bên cạnh đó, việc neo giá phần nào còn do thị trường quyết định. Trong bối cảnh cung vượt cầu, ít đối thủ cạnh tranh, giá bán sẽ có xu hướng bám dính, ít khi giảm trong ngắn hạn. Và trong trường hợp người tiêu dùng chấp nhận, mức giá này sẽ trở thành mặt bằng mới, người bán gần như không có lý do để giảm.
Khi nào giá tô phở mới giảm?
Một xu hướng thường thấy, khi giá cả tăng cao và tác động trực tiếp đến hầu bao, phản ứng của người tiêu dùng thường là thắt chặt chi tiêu. Các báo cáo của Kantar Worldpanel về sức mua hàng FMCG (hàng tiêu dùng nhanh) chỉ ra rằng, trong các giai đoạn chi phí tăng cao, người tiêu dùng có xu hướng giảm tần suất ăn ngoài, chuyển sang nấu ăn tại nhà nhiều hơn. Giống như lý thuyết cơ bản của kinh tế vĩ mô, giá cả thường tỷ lệ nghịch với nhu cầu.
Khi sức mua sụt giảm, về lâu dài, có thể ảnh hưởng đến dòng tiền của các doanh nghiệp neo giá và buộc họ phải thay đổi. Nói cách khác, việc phản ánh vào giá bán sẽ có độ trễ nhất định, đủ để phá vỡ kỳ vọng của cả người bán lẫn người mua.
Hải Âu
