Ai Cập và câu hỏi 1,5 tỷ USD của ông Obama

Tổng thống dân bầu đầu tiên của Ai Cập đã bị lật đổ và bị giam giữ. Các đồng minh của ông cũng phải ngồi tù trong khi Hiến pháp bị đình chỉ. Xe quân đội và quân lính tràn ngập đường phố, trong khi máy bay quân sự gầm rú trên bầu trời.

Tuy nhiên, đó có phải là một cuộc đảo chính hay không? Đối với Nhà Trắng và chính phủ Ai Cập, câu hỏi này có giá trị lên tới 1,5 tỷ USD. 

Thứ 5 vừa qua (4/7), chính phủ của Tổng thống Obama đã tiến hành xem xét viện trợ của Mỹ cho Ai Cập sau khi Tổng thống Mohamed Morsi bị phế truất. Theo luật Mỹ, Mỹ không có lựa chọn nào khác ngoài việc cắt viện trợ tài chính cho Ai Cập nếu như đây là một cuộc đảo chính. Ngay lập tức, các quan chức Ai Cập lý luận rằng những gì vừa diễn ra không phải là đảo chính.

Ở thời điểm hiện tại, có vẻ như ông Obama đang hi vọng viễn cảnh bị cắt viện trợ sẽ ảnh hưởng đến tình hình hiện tại của Hy Lạp. Trong thông báo duy nhất kể từ khi ông Morsi bị phế truât, ông Obama cẩn trọng tránh dùng từ “đảo chính”, bất chấp những gì ông mô tả hoàn toàn giống với một cuộc đảo chính. 

Câu hỏi liệu những gì đang diễn ra ở Ai Cập có phải là một cuộc đảo chính hay không là cốt lõi của vấn đề. Là một trong những quốc gia nhận nhiều nhất viện trợ của Mỹ, Ai Cập từ lâu đã phụ thuộc vào Washington. Tron khi đó, giống như những người tiền nhiệm, nội các của ông Obama, luôn chần chừ không muốn cắt đứt viện trợ do bị ràng buộc vào thỏa thuận hòa bình với Israel. Trong khi Nhà Trắng ngờ vực rằng quân đội Ai Cập sẽ nhanh chóng bị đảo ngược, Mỹ cũng hi vọng sẽ sử dụng đòn bẩy viện trợ để ngăn chặn bạo lực.   

Tuy nhiên, một số chuyên gia phân tích cho rằng Mỹ nên cắt viện trợ ngay lập tức. “Chúng ta có luật pháp là một lý do”, Tamara Cofman Wittes – giám đốc trung tâm nghiên cứu Saban trực thuộc Viện Brookings – nhận định. 

Ở Cairo, những người chống lại ông Morsi cho rằng sự kiện này không phải là một cuộc đảo chính bởi nó chỉ diễn ra sau khi hàng triệu người biểu tình xuống đường. Mohamed Tawfik  - đại sứ quán Ai Cập ở Washington – cho rằng đây không phải là đảo chính bởi quân đội không nắm quyền cũng như không phải là bên khởi xướng. Quân đội chỉ vào cuộc để ngăn chặn bạo lực. 

Tuy nhiên, động thái bắt giữ các thành viên của nhóm Anh em Hồi giáo (trong đó có hai người lãnh đạo cao nhất là Mohamed Badie và Khairat el-Shater) có thể bẻ cong lập luận này. 

Kể từ năm 1979, Ai Cập đã trở thành nước nhận viện trợ lớn thứ 2 của Mỹ, chỉ sau Israel. Ngân sách của ông Obama cho năm tài khóa bắt đầu từ 1/10/2012 có 1,55 tỷ USD cho Ai Cập, với 1,3 tỷ USD cho quân đội và 250 triệu USD viện trợ kinh tế.

Luật Viện trợ nước ngoài của Mỹ (The Foreign Assistance Act) qui định rằng viện trợ thúc đẩy dân chủ không thể được cấp cho đất nước nào đó có chính phủ dân bầu bị lật đổ bởi một cuộc đảo chính quân sự hoặc quân đội đón vai trò quyết định trong cuộc đảo chính. Viện trợ cũng không được nối lại cho đến khi một chính phủ dân chủ do dân bầu nên lên nắm quyền. 

Trên thực tế, nếu ông Obama kết luận rằng khủng hoảng ở Ai Cập là đảo chính, Ai Cập sẽ bị ảnh hưởng nhẹ. Washington đã giải ngân viện trợ quân sự hồi tháng 5 và sẽ không có thêm đồng nào cho đến mùa đông hoặc mùa xuân tới. Tuy nhiên, điều này sẽ làm rung chuyển mối quan hệ từ lâu đã dựa vào dòng tiền đến từ nước Mỹ. 

Trong quá khứ, Washington cũng đã từng cắt viện trợ cho Bờ Biển Ngà, Trung Phi, Fiji và Pakistan sau khi chính phủ các nước này bị lật đổ. Gần đây nhất, chính quyền của ông Obama từ chối công nhận sự kiện cựu Tổng thống Hosni Mubarak bị lật đổi năm 2011 là đảo chính. 

Tuy nhiên, lần này đã khác. Ông Mubarak không phải là sự lựa chọn được đưa ra sau một cuộc bầu cử tự do. Bất chấp mối liên hệ với nhóm Hồi giáo, ông Morsi là vị Tổng thống biểu trưng cho sự dân chủ. 

Quyết định sẽ được đưa ra bởi bộ phận tư vấn pháp lý cho Bộ Ngoại giao Mỹ và có thể mất vài tuần hoặc vài tháng (như trường hợp của Honduras năm 2009). Lệnh cấm vận có thể không được đưa ra nếu như chính phủ dân sự vẫn nắm quyền, mặc dù tình hình căng thẳng. 

Nhà Trắng cũng không phải chịu quá nhiều áp lực từ Quốc hội. “Mối quan hệ hợp tác lâu dài với Ai Câp vốn là điều cẩn thiết để giữ ổn định cho khu vực và đây là ưu tiền hàng đầu”, Bob Corker – thượng nghị sĩ cấp cao của Đảng Cộng hòa khẳng định. 

Thu Hương