Thép ít carbon: Vì sao ngành công nghiệp nặng nhất hành tinh phải chạy đua xanh hóa?
Mỗi tấn thép xuất xưởng trên thế giới hiện nay mang trung bình 2.18 tấn khí CO2 tương đương - nặng gấp đôi chính nó. Nhân với sản lượng gần 1.9 tỷ tấn mỗi năm, ngành công nghiệp vốn được xem là xương sống của hạ tầng và sản xuất toàn cầu đang một mình gánh 7-8% phát thải khí nhà kính do con người tạo ra[1].
Áp lực giảm carbon với ngành thép đang trở thành thách thức không nhỏ đối với Việt Nam, nước xuất khẩu thép lớn sang châu Âu.
Áp lực xanh hóa ngành thép
Để hiểu vì sao ngành thép phải thay đổi, cần hình dung cách sản xuất một tấn thép theo phương thức truyền thống. Khoảng 71% sản lượng thép toàn cầu năm 2024 vẫn được sản xuất bằng công nghệ lò cao - lò thổi oxy (BF-BOF), theo Hiệp hội Thép Thế giới.
Quy trình này sử dụng quặng sắt nung chảy cùng than cốc ở nhiệt độ cực cao để tách oxy ra khỏi sắt, và chính việc đốt than cốc là nguồn phát thải CO2 khổng lồ. Ngay ở những quốc gia tối ưu hóa công nghệ BF-BOF tốt như Canada, một tấn thép vẫn thải ra 2 tấn CO2. Trong khi đó, tại các nước phụ thuộc nhiều vào than như Trung Quốc hay Việt Nam, con số này lên tới khoảng 2.7 tấn, theo báo cáo Steel Climate Impact 2025 của tổ chức nghiên cứu Global Efficiency Intelligence[2].
Thứ hai, công nghệ lò điện hồ quang (EAF), sử dụng dòng điện để nấu chảy thép phế liệu đã qua sử dụng và gần như không cần than cốc. Tại những khu vực có lưới điện sạch như Liên minh Châu Âu hay Brazil, thép sản xuất bằng EAF chỉ phát thải 0.43 đến 0.44 tấn CO2 mỗi tấn sản phẩm, thấp hơn công nghệ BF-BOF từ 4 đến 5 lần.
Một giải pháp cao cấp hơn là kết hợp EAF với sắt hoàn nguyên trực tiếp (DRI), dùng khí hydro sản xuất từ điện tái tạo để tách oxy khỏi quặng sắt thay vì dùng than, khi đó sản phẩm phụ sinh ra là hơi nước chứ không phải CO2[3]. Giải pháp tuy sạch nhưng lại tốn kém chi phí đầu tư nhất.
Từ ngày 01/01/2026, Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon của Liên minh Châu Âu (CBAM) áp dụng chính thức. Doanh nghiệp nhập khẩu thép vào EU phải mua chứng chỉ carbon tương ứng lượng phát thải thực tế trong sản phẩm, bắt đầu thanh toán từ năm 2027 cho lượng thép nhập khẩu năm 2026, và chịu phạt 100 Euro cho mỗi tấn CO2 khai báo thiếu[4].
Các tập đoàn ô tô và xây dựng lớn trên thế giới cũng đang siết chặt yêu cầu về dấu chân carbon trong chuỗi cung ứng. Thép phát thải thấp không còn là chuyện xây dựng thương hiệu, mà đang trở thành điều kiện tiên quyết để tiếp cận thị trường.
Cuộc đua thép ít carbon đối mặt với rào cản chi phí
Trên thế giới, các tập đoàn hàng đầu đang chạy đua để dịch chuyển sang công nghệ sản xuất thép phát thải thấp. Tuy nhiên, để vận hành thương mại quy mô lớn đối mặt nhiều thách thức.
Tại Thụy Điển, liên doanh HYBRIT (giữa hãng thép SSAB, tập đoàn khai khoáng LKAB và tập đoàn năng lượng Vattenfall) đi đầu khi theo đuổi giải pháp dùng hydro xanh để khử quặng sắt thành sắt hoàn nguyên trực tiếp (DRI), sau đó nấu bằng lò điện hồ quang (EAF) chạy hoàn toàn bằng điện tái tạo. Theo Vattenfall công bố, nhà máy trình diễn tại Gällivare dự kiến cho ra sản lượng 1.3 triệu tấn sắt xốp vào năm 2026 và hướng tới mục tiêu 2.7 triệu tấn vào năm 2030[5]. Tuy nhiên, mục tiêu cung ứng thép thương mại không carbon ra thị trường vốn được SSAB kỳ vọng hoàn thành ngay trong năm 2026 đã phải lùi lại nhiều lần. Cho thấy công nghệ hydro-DRI vẫn đang dừng lại ở giai đoạn chứng minh quy mô lớn hơn là sản xuất đại trà do tính phức tạp của chuỗi cung ứng hydro xanh.
Rào cản kinh tế thậm chí còn buộc một số ông lớn phải phanh gấp các kế hoạch xanh hóa. Tại Đức, ArcelorMittal, tập đoàn sản xuất thép lớn ở châu Âu, hồi tháng 6/2025 đã tuyên bố hủy bỏ dự án DRI-EAF tại hai nhà máy trọng điểm Bremen và Eisenhüttenstadt. Doanh nghiệp này từ chối gói tài trợ trị giá 1.3 tỷ Euro của chính phủ Đức với lý do bài toán chi phí của thép ít carbon hoàn toàn không khả thi trong bối cảnh giá năng lượng tại châu lục duy trì ở mức cao[6].
Tương tự ở Hàn Quốc, Tập đoàn POSCO cũng đang đầu tư xây dựng nhà máy trình diễn áp dụng công nghệ HyREX với công suất 300,000 tấn mỗi năm, nhưng cột mốc vận hành chính thức cũng đã phải điều chỉnh hoãn lại đến năm 2028[7].
Mâu thuẫn giữa cam kết khí hậu và năng lực thực thi thương mại được thể hiện qua các con số dự báo toàn cầu. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) 2025, tổng công suất thép gần như không phát thải được lên kế hoạch đưa vào vận hành cho năm 2030 trên toàn thế giới hiện chỉ đạt vỏn vẹn 10 triệu tấn[8]. Trong khi đó, để giữ đúng lộ trình phát thải ròng bằng 0 vào giữa thế kỷ, quy mô năng lực sản xuất phân khúc này bắt buộc phải vượt ngưỡng 100 triệu tấn[9]. Khoảng cách gấp 10 lần này chỉ ra rằng, nếu không có sự sụt giảm mạnh về chi phí sản xuất hydro xanh và nguồn cấp điện tái tạo giá rẻ, thép xanh vẫn sẽ là một mặt hàng xa xỉ và khan hiếm trong ngắn hạn.
Hướng đi cho Việt Nam: Tối ưu hóa hạ tầng và chuyển dịch thực tế
Nhìn lại Việt Nam, công nghệ ngành thép hiện vẫn nghiêng hẳn về phương thức lò cao (BF-BOF). Ngay cả giải pháp lò điện hồ quang (EAF) tại nước ta cũng chưa thực sự xanh do hệ số phát thải của nguồn điện cấp cho các lò này nằm trong nhóm cao trên thế giới, tương tự Trung Quốc, Ấn Độ và Ba Lan, bởi lưới điện quốc gia vẫn phụ thuộc nhiều vào điện than.
Nhận diện rõ thách thức , Chiến lược phát triển ngành thép Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2050 (được phê duyệt tại Quyết định 261/QĐ-TTg ngày 09/02/2026) đặt mục tiêu sản lượng thép thô tăng từ 7% đến 8% mỗi năm, đạt từ 25 đến 26 triệu tấn vào năm 2030. Chiến lược khuyến khích đầu tư lò điện tại miền Nam và miền Trung, nơi có nguồn thép phế liệu dồi dào cùng tiềm năng năng lượng tái tạo lớn. Đặc biệt, các dự án thép cấp phép mới đến năm 2035 bắt buộc phải đi kèm dự án năng lượng tái tạo hoặc hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA) theo tỷ lệ nhất định, đồng thời khuyến khích nghiên cứu công nghệ thu giữ carbon và ứng dụng hydro[10].
Khu liên hợp Dung Quất (đóng góp 12 triệu tấn/ năm) tuy vận hành trên nền tảng lò cao BF-BOF nhưng đang lắp đặt hệ thống điện mặt trời áp mái công suất 79.2 MWp, dự kiến hoàn thành vào quý 2/2027 nhằm cắt giảm hơn 78,000 tấn CO2 mỗi năm. Trước đó trong năm 2025, nhờ giải pháp thu hồi nhiệt dư và công nghệ dập cốc khô, tổ hợp này đã tự phát 2.85 tỷ kWh điện, đáp ứng gần 90% nhu cầu sản xuất nội khu[11]. Doanh nghiệp cũng dự kiến xây dựng một nhà máy lò điện EAF công suất 700,000 tấn/năm tại Tây Ninh, bám sát định hướng dịch chuyển năng lực lò điện về phía Nam của chiến lược quốc gia[12].
Thách thức trước mắt đối với các nhà xuất khẩu là rất lớn. Tại hội thảo về CBAM do RECCESSARY tổ chức tháng 4/2026, thống kê nêu con số kim ngạch xuất khẩu sắt thép của Việt Nam sang EU năm 2024 vượt 2.2 tỷ Euro, gấp hơn 18 lần so với Thái Lan, khiến thép trở thành ngành chịu áp lực biên giới carbon lớn nhất của Việt Nam[13].
Một nghiên cứu do Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Đông Nam Á (ETP) phối hợp với Cục Biến đổi khí hậu ước tính, kim ngạch xuất khẩu thép sang EU có thể giảm tới 1.1 tỷ USD vào năm 2030 (tương đương một nửa giá trị xuất khẩu sang thị trường này) nếu không chuyển đổi[14].
Chi phí chuyển đổi công nghệ trên toàn cầu cũng không hề rẻ. McKinsey ước tính ngành thép thế giới cần khoảng 4,400 tỷ USD vốn đầu tư trong 30 năm tới, có thể đẩy chi phí sản xuất tăng khoảng 30% vào năm 2050[15]. Với thị trường vốn nội địa còn eo hẹp và hạ tầng hydro xanh chưa sẵn sàng, việc áp dụng ngay công nghệ DRI-hydro là chưa thực tế với phần lớn doanh nghiệp Việt Nam trong thập kỷ này.
Việt Nam hiện là quốc gia chịu tác động CBAM lớn trong khu vực ASEAN đối với ngành thép. Lộ trình khả thi trong 5 đến 10 năm tới không nằm ở việc chờ đợi công nghệ hydro xanh giảm giá, mà tập trung vào ba hành động cốt lõi: xây dựng hệ thống dữ liệu phát thải đáng tin cậy cho từng lô hàng để khai báo CBAM chính xác, đầu tư sâu vào thu hồi nhiệt dư cùng điện mặt trời áp mái để giảm dấu chân carbon với chi phí hợp lý, và chủ động dịch chuyển năng lực lò điện về những vùng có sẵn nguồn phế liệu và nguồn điện sạch.
[1] https://worldsteel.org/climate-action/climate-change-and-the-production-of-iron-and-steel/
[2] https://static1.squarespace.com/static/5877e86f9de4bb8bce72105c/t/68f30ceebdbccf7dc6b7c877/1760759022538/Steel+benchmarking+-10.10.2025-E.1.pdf
[3] https://static1.squarespace.com/static/5877e86f9de4bb8bce72105c/t/68f30ceebdbccf7dc6b7c877/1760759022538/Steel+benchmarking+-10.10.2025-E.1.pdf
[4] https://www.gleisslutz.com/en/know-how/cbam-new-obligations-and-penalties-under-eus-carbon-border-adjustment-mechanism-take-effect-1-october-2023
[5] https://group.vattenfall.com/sustainability/climate-action/industry-decarbonisation/hybrit
[6] https://corporate.arcelormittal.com/media/news/non-regulatory-news/arcelormittal-europe-urges-faster-implementation-of-steel-and-metals-action-plan
[7] https://www.bhp.com/news/media-centre/releases/2025/10/bhp-and-posco-partner-to-advance-hydrogen-based-ironmaking-technology
[8] https://iea.blob.core.windows.net/assets/6f3b4ad7-b1aa-4791-b363-e4efe58cbb83/BreakthroughAgendaReport2025.pdf
[9] https://www.iea.org/reports/breakthrough-agenda-report-2024/steel
[10] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Linh-vuc-khac/Quyet-dinh-261-QD-TTg-2026-phe-duyet-Chien-luoc-phat-trien-nganh-thep-giai-doan-den-2030-694503.aspx
[11] https://nhandan.vn/thep-hoa-phat-dung-quat-nang-cao-kha-nang-tu-chu-nguon-dien-sach-cho-san-xuat-post949535.html
[12] https://vietstock.vn/2026/02/sau-du-an-thep-ray-hoa-phat-muon-xay-nha-may-thep-cong-suat-700000-tan-o-tay-ninh-737-1403428.htm
[13] https://www.reccessary.com/en/news/thailand-vietnam-decarbonization-recc
[14] https://vneconomy.vn/4-nganh-se-chiu-tac-dong-manh-tu-cbam-khi-xuat-khau-vao-eu.htm
[15] https://www.mckinsey.com/capabilities/sustainability/our-insights/Spotting-green-business-opportunities-in-a-surging-net-zero-world/transition-to-net-zero/steel
Nguyễn Nhiều Lộc
