Vì sao thiếu dầu diesel đáng ngại hơn thiếu xăng?
Cuộc chiến tại Iran đang làm gián đoạn nghiêm trọng nguồn cung diesel - loại nhiên liệu thiết yếu cho vận tải và sản xuất - trong khi xăng, chủ yếu dùng cho xe cá nhân, chịu ảnh hưởng ít hơn. Sự chênh lệch này đang khiến diesel trở thành vấn đề kinh tế lớn hơn so với xăng.
Giá dầu diesel đã tăng nhanh hơn nhiều so với xăng khi cuộc chiến ở Iran làm gián đoạn nguồn cung dầu toàn cầu, kéo theo nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngành vận tải phụ thuộc vào nhiên liệu này.
Kể từ khi chiến sự bắt đầu ngày 28/02, giá trung bình một gallon diesel đã tăng khoảng 45%, trong khi xăng thường chỉ tăng khoảng 35%. Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) dự báo giá diesel có thể vượt 5.80 USD/gallon trong tháng này, trong khi xăng trung bình khoảng 4.30 USD/gallon.
Dù giá đã hạ nhiệt nhẹ trong tuần qua nhờ kỳ vọng đàm phán hòa bình, khoảng cách giữa diesel và xăng vẫn ở mức cao.
Vì sao giá dầu diesel tăng nhanh như vậy?
Ngay cả trước chiến tranh, nguồn cung diesel đã ở trạng thái căng thẳng, khiến thị trường gần như không có “vùng đệm” khi các nước Vùng Vịnh - nguồn cung lớn - buộc phải cắt giảm xuất khẩu.
Phần lớn dầu thô tại khu vực này phù hợp để sản xuất diesel và nhiên liệu bay, nên việc gián đoạn nguồn cung đã ảnh hưởng trực tiếp đến hai loại nhiên liệu này.
"Đó là lý do diesel tăng mạnh hơn, trong khi xăng chủ yếu đi theo giá dầu thô. Thị trường đang thiếu diesel, nhiên liệu bay và dầu nhiên liệu, trong khi xăng vẫn tương đối dồi dào", ông Joe DeLaura, Chiến lược gia năng lượng toàn cầu tại Rabobank, cho biết.
Trước chiến tranh, các nhà máy lọc dầu tại Vùng Vịnh đã xuất khẩu nhiều dầu diesel và nhiên liệu bay hơn xăng - và không quốc gia nào có thể nhanh chóng bù đắp phần thiếu hụt này.
Ông Jason Gabelman từ TD Cowen nhận định: "Nguồn cung bị mất đi trong một thị trường vốn đã căng thẳng và gần như không thể thay thế".
Trung Quốc - quốc gia có thể hỗ trợ nguồn cung - lại hạn chế xuất khẩu nhiên liệu để ưu tiên thị trường nội địa.
Mỹ dù là nước xuất khẩu ròng các sản phẩm dầu mỏ cũng không thể bù đắp hoàn toàn khi khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu bị gián đoạn.
Ông DeLaura nói: "Mỹ có thể sản xuất nhiều, nhưng không thể cung cấp nhiên liệu cho cả thế giới".
Ngoài ra, dầu thô từ Mỹ phù hợp hơn để sản xuất xăng, trong khi dầu từ Vùng Vịnh lại phù hợp hơn cho dầu diesel.
Một yếu tố khác là nhu cầu dầu diesel khó cắt giảm, do gắn với vận tải và nông nghiệp, trong khi người dùng xăng có thể điều chỉnh hành vi tiêu dùng.
Dầu diesel và xăng khác nhau thế nào?
Cả dầu diesel và xăng đều được sản xuất từ dầu thô, nhưng có đặc tính khác nhau phù hợp với từng mục đích sử dụng.
Xăng chủ yếu dùng cho xe chở khách và có mật độ năng lượng thấp hơn dầu diesel. Trong khi đó, dầu diesel được sử dụng cho xe tải, máy kéo và thiết bị hạng nặng nhờ hiệu suất cao hơn.
Các nhà máy lọc dầu có mức độ linh hoạt hạn chế và không thể nhanh chóng tăng sản lượng dầu diesel. Việc điều chỉnh tỷ lệ sản xuất đòi hỏi chi phí đầu tư lớn và thời gian dài.
Ông Patrick De Haan từ GasBuddy cho biết: "Bạn không thể thay đổi quy trình để chỉ sản xuất toàn dầu diesel. Mọi thứ đã được thiết kế từ trước".
Vì sao dầu diesel thường có giá cao hơn?
Tại Mỹ, dầu diesel thường đắt hơn xăng do yêu cầu xử lý lưu huỳnh nghiêm ngặt hơn - một quy trình phức tạp và tốn kém.
Khi tiêu chuẩn nhiên liệu ít lưu huỳnh được áp dụng năm 2006, chi phí đã tăng thêm vài xu mỗi gallon. Ngoài ra, thuế liên bang với dầu diesel cũng cao hơn xăng khoảng 6 xu/gallon.
Do Mỹ sản xuất lượng lớn dầu diesel để xuất khẩu, giá dầu diesel tại đây thường phản ánh sát cung-cầu toàn cầu hơn so với xăng.
Ông De Haan cho biết: "Càng nhiều dầu diesel được xuất khẩu, giá trong nước càng chịu ảnh hưởng".
Ngoài ra, hệ thống vận chuyển dầu diesel hạn chế hơn cũng khiến giá có thể chênh lệch lớn giữa các khu vực.
Khi nào giá sẽ giảm?
Nếu Eo biển Hormuz được mở lại, nguồn cung năng lượng sẽ dần ổn định và giá có thể hạ nhiệt.
Tuy nhiên, do gián đoạn nguồn cung nghiêm trọng, giá dầu diesel khó quay về mức trước chiến tranh trong ngắn hạn. Việc khôi phục chuỗi cung ứng có thể mất nhiều tháng.
Ông DeLaura nhận định: "Dầu Diesel là nhiên liệu vận hành nền kinh tế - và ở một mức độ nào đó, là cả thế giới".
Vũ Hạo
