Trái phiếu Chính phủ đạt quy mô kỷ lục, bài toán nằm ở người mua mới
Dư nợ trái phiếu Chính phủ Việt Nam đạt mức cao nhất từ trước tới nay, với cơ cấu kỳ hạn dài hàng đầu khu vực. Nhưng phần lớn lượng trái phiếu nằm trong tay số ít nhà đầu tư, nhu cầu tại các phiên đấu thầu suy yếu và lợi suất tăng. Đa dạng hóa nhà đầu tư trở thành điều kiện để thị trường đáp ứng nhu cầu vay ngày càng lớn của giai đoạn 2026-2030.
Quy mô và kỳ hạn thuộc nhóm dẫn đầu
Theo báo cáo của Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Việt Nam (VBMA) tại Diễn đàn Chứng khoán châu Á (ASF AGM) 2026, dư nợ trái phiếu Chính phủ đạt kỷ lục 104.97 tỷ USD vào tháng 8/2026, gần gấp đôi mức 57.96 tỷ USD cuối năm 2020. Thị trường tăng trưởng đều đặn từ năm 2014, chủ yếu do nhu cầu bù đắp bội chi ngân sách.
76% trái phiếu Chính phủ Việt Nam có kỳ hạn còn lại trên 5 năm, tỷ trọng cao nhất trong nhóm thị trường được so sánh, vượt cả Malaysia và Hàn Quốc. Xu hướng kéo dài kỳ hạn vẫn tiếp diễn trong 8 tháng đầu năm 2026, kỳ hạn phát hành bình quân tăng lên 9.5 năm, từ 9.3 năm cùng kỳ. Thanh khoản cải thiện với giá trị giao dịch bình quân, gồm giao dịch mua bán đứt và repo, đạt 644 triệu USD mỗi ngày, tăng 9%.
Dù vậy, quy mô so với nền kinh tế vẫn nhỏ. Theo dữ liệu AsianBondsOnline đến tháng 6/2026 được VBMA trích dẫn, trái phiếu Chính phủ bằng nội tệ của Việt Nam chỉ tương đương khoảng 21% GDP, thấp hơn nhiều so với Trung Quốc (88%), Malaysia (76%), Thái Lan (58%), Hàn Quốc (49%), Philippines (45%) và Singapore (41%).
Lãi suất phát hành tăng, nhu cầu suy yếu
Lãi suất phát hành bình quân 8 tháng đầu năm 2026 lên 3.96%/năm, tăng 107 điểm cơ bản so với cùng kỳ. Theo báo cáo của Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán Việt Nam (VASB) do Chứng khoán BIDV (BSC) biên soạn, lợi suất tăng trên mọi kỳ hạn theo dữ liệu niêm yết của VBMA.
Áp lực tập trung ở đầu ngắn của đường cong, trong khi lợi suất dài hạn gần như đi ngang, với lợi suất kỳ hạn 10 năm đóng cửa tháng 8 ở 4.433%/năm. Hoạt động đấu thầu trong 8 tháng huy động được 8.9 tỷ USD, đạt chưa đầy 46% kế hoạch năm 19.2 tỷ USD.
Ngân hàng Thế giới (WB) nêu thêm các tín hiệu cảnh báo về phía cầu. Lợi suất 10 năm lên 4.21% vào tháng 5/2026, tăng hơn 100 điểm cơ bản trong một năm. Cùng lúc, tỷ lệ đăng ký mua giảm còn 49% và hệ số bid-to-cover (tỷ lệ đặt thầu so với tỷ lệ chào bán) xuống dưới 100%, nghĩa là lượng đặt mua không đủ khối lượng gọi thầu.
Vấn đề nằm ở cơ sở nhà đầu tư hẹp. Theo VBMA, ngân hàng và khối bảo hiểm nắm đến 97% trái phiếu Chính phủ.
WB cho biết riêng Bảo hiểm xã hội Việt Nam nắm 60% lượng trái phiếu lưu hành, phần lớn còn lại thuộc về ngân hàng trong nước. Chỉ số tập trung nhà đầu tư HHI của thị trường ở mức 87, gấp đôi mức bình quân 41 của các thị trường mới nổi Đông Á.
WB đánh giá cơ cấu này đã giữ lợi suất ở mức thấp trong nhiều năm, nhưng làm suy yếu chức năng định giá của thị trường. Khi ngân hàng thiếu thanh khoản, với tỷ lệ cho vay trên huy động khoảng 115% - theo BSC, do đó khả năng mua thêm trái phiếu của nhóm này bị hạn chế, kéo theo tỷ lệ trúng thầu thấp.
Trong khi đó, nhu cầu vay sẽ còn tăng. WB ước tính nhu cầu vay giai đoạn 2026-2030 lên tới 7.5% GDP mỗi năm, trong khi khả năng hấp thụ trong nước chỉ 3.7% GDP.
Theo con số VBMA tổng hợp, 60-65% nhu cầu vay của Chính phủ giai đoạn này sẽ được đáp ứng qua phát hành trái phiếu, và đến năm 2030, 60% trái phiếu Chính phủ sẽ do nhà đầu tư tổ chức ngoài ngân hàng nắm giữ.
Kinh nghiệm thu hút nhà đầu tư mới trong khu vực
Một số thị trường cho thấy cách mở rộng cơ sở nhà đầu tư khác nhau. Hàn Quốc gia nhập chỉ số toàn cầu. Theo Hiệp hội Đầu tư Tài chính Hàn Quốc (KOFIA), trái phiếu Chính phủ nước này được đưa vào chỉ số trái phiếu Chính phủ thế giới (WGBI) của FTSE Russell theo 8 đợt hằng tháng, từ tháng 4 đến tháng 11/2026. Đến cuối tháng 7/2026, nhà đầu tư nước ngoài đã nắm 351.1 ngàn tỷ won, tương đương 11.1% thị trường trái phiếu Hàn Quốc.
Mông Cổ tiếp cận trực tiếp thị trường quốc tế. Theo Hiệp hội Đại lý Chứng khoán Mông Cổ (MASD), nước này phát hành 500 triệu USD trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 6 năm trên Sở Giao dịch Chứng khoán Singapore, với khối lượng đặt mua gấp 2.6 lần.
Thái Lan hướng tới nhà đầu tư cá nhân. Theo Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Thái Lan (ThaiBMA), nước này phát hành trái phiếu tiết kiệm Chính phủ “Savings Plus” lần đầu vào tháng 7/2026, bên cạnh trái phiếu liên kết bền vững cấp quốc gia gắn với mục tiêu đa dạng sinh học. Nhà đầu tư nước ngoài hiện nắm 5.11% thị trường trái phiếu Thái Lan.
Còn tại Ấn Độ, theo Diễn đàn Môi giới Sở Giao dịch Chứng khoán Bombay (BBF), cơ quan quản lý đã nới quy định với các nhà đầu tư nước ngoài chỉ mua trái phiếu Chính phủ và mở trái phiếu xanh Chính phủ cho nhóm nhà đầu tư này.
Những gợi ý cho Việt Nam
Theo chia sẻ của các chuyên gia tại ASF 2026, có thể nhận diện 4 hướng đa dạng hóa nhà đầu tư cho thị trường trái phiếu Chính phủ Việt Nam.
Đầu tiên là phát triển nhà đầu tư tổ chức trong nước như quỹ hưu trí tự nguyện, bảo hiểm nhân thọ và quỹ trái phiếu, phù hợp với mục tiêu tăng tài sản quỹ hưu trí bình quân 11.5% mỗi năm giai đoạn 2026-2030.
Thứ hai là hoàn thiện thị trường repo và công cụ phòng ngừa rủi ro. Khảo sát ASIFMA-KPMG chỉ ra sự thiếu vắng thị trường repo là điểm cản trở chính trong trụ cột phát triển thị trường của Việt Nam, trong khi hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 5 năm và 10 năm trên HNX có thể làm nền tảng.
Thứ ba là nâng hạng tín nhiệm quốc gia. Việt Nam hiện ở mức BB+ (Fitch với triển vọng ổn định) và Ba2 (Moody's với triển vọng tích cực), và theo WB, lên hạng đầu tư sẽ giúp trái phiếu Chính phủ đủ điều kiện vào danh mục của nhiều nhà đầu tư tổ chức quốc tế hơn, giảm phần bù rủi ro.
Cuối cùng là đa dạng hóa sản phẩm. Nghị định 84/2026/NĐ-CP đã giao Bộ Tài chính phối hợp Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng đề án phát hành trái phiếu Chính phủ xanh, quy định quy trình phát hành trái phiếu xanh của chính quyền địa phương.
Thu Minh
