VIFC-HCMC: Cuộc đua trung tâm tài chính không chỉ bắt đầu từ ưu đãi
Thành phố Hồ Chí Minh đang được giao vai “đầu tàu” trong mô hình Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam, với kỳ vọng mở ra một bước chuyển mới về thể chế, dòng vốn và vị thế quốc gia. Nhưng trong cuộc cạnh tranh với những trung tâm đã định hình như Singapore, Hong Kong hay Dubai, lợi thế không thể chỉ dừng ở ưu đãi hay những tuyên bố tham vọng. Điều VIFC-HCMC cần chứng minh là chất lượng của luật chơi, độ tin cậy trong thực thi và khả năng hình thành một hệ sinh thái tài chính đủ sâu, đủ chuyên nghiệp và đủ sức hút lâu dài.
Bước nhảy thể chế: từ “vùng ưu đãi” đến kiến trúc chính sách nhiều tầng
Điểm nổi bật đầu tiên của VIFC-HCMC là bước tiến rất rõ về tư duy thể chế. Việt Nam thiết kế một không gian tài chính quốc tế dựa trên một Nghị quyết riêng của Quốc hội, đi kèm hệ thống nghị định bao quát từ tổ chức, vận hành, chính sách tài chính, thuế, lao động, đất đai, ngân hàng, ngoại hối đến cơ chế giải quyết tranh chấp. Đây không chỉ là việc ban hành thêm một số ưu đãi, mà là hình thành một kiến trúc thể chế nhiều tầng, trong đó mỗi lớp chính sách có chức năng riêng nhưng cùng phục vụ một mục tiêu: tạo dựng môi trường pháp lý minh bạch, linh hoạt và có sức cạnh tranh quốc tế cho Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam.
|
Hình 1: Các trụ cột vận hành Trung tâm tài chính quốc tế
 |
Cách thiết kế này thể hiện rõ quan điểm của Chính phủ: không tách rời VIFC-HCMC khỏi hệ thống pháp luật quốc gia, mà xây dựng trung tâm như một phần mở rộng có chọn lọc của quá trình cải cách thể chế tài chính. Ở tầng cao nhất, Nghị quyết của Quốc hội xác lập định hướng chiến lược và nguyên tắc lớn; ở tầng dưới, các nghị định của Chính phủ cụ thể hóa từng cấu phần: từ mô hình tổ chức, cơ chế quản lý, ưu đãi tài chính, thuế đến khuôn khổ sandbox và tòa án chuyên biệt. Nhờ đó, cơ chế đặc thù của trung tâm tài chính được đặt trong mối quan hệ hài hòa với pháp luật chung, vừa tạo không gian đổi mới, vừa bảo đảm tính thống nhất và an toàn của trật tự pháp lý quốc gia.
Từ góc độ chính sách công, khuôn khổ đa tầng này nên được nhìn nhận như một lợi thế hơn là khó khăn. Với một mô hình phức hợp như trung tâm tài chính quốc tế, rất khó chỉ dùng một văn bản đơn lẻ để bao quát hết yêu cầu về tổ chức thị trường, ưu đãi, quản lý rủi ro, nhân lực, công nghệ, giải quyết tranh chấp. Việc phân lớp chính sách cho phép mức độ chuyên biệt cao hơn, dễ cập nhật hơn và giảm rủi ro phải sửa đổi toàn diện khi thị trường thay đổi. Điều quan trọng là từng lớp chính sách đang dần được định hình rõ hơn về vai trò, phạm vi, mục tiêu, qua đó tăng khả năng dự báo cho nhà đầu tư - điều mà Chính phủ luôn coi là yếu tố then chốt của môi trường pháp lý.
|
Hình 2: Một số chính sách đặc thù áp dụng cho Trung tâm tài chính quốc tế
 |
Một điểm tích cực khác là VIFC-HCMC không được thiết kế như một khu vực ưu đãi tách biệt khỏi nền kinh tế chung, mà như một không gian thử nghiệm và hoàn thiện chính sách trong phạm vi được kiểm soát. Các giao dịch, quan hệ đầu tư phát sinh trong trung tâm không đứng ngoài hệ thống, mà có cơ chế để kết nối và lan tỏa sang phần còn lại của nền kinh tế. Điều này giúp trung tâm tài chính quốc tế không trở thành khu vực chỉ áp dụng chính sách đặc thù cho riêng mình, mà trở thành nơi thử nghiệm các cơ chế mới, đánh giá hiệu quả, rồi từng bước mở rộng áp dụng nếu phù hợp.
Như vậy, với sự ra đời của VIFC-HCMC, trọng tâm đã chuyển rõ từ mở rộng quy mô thị trường tài chính sang nâng cấp chất lượng “luật chơi”. Việc xây dựng khuôn khổ pháp lý nhiều tầng, có phân vai giữa công cụ lập pháp, hành pháp, có cơ chế đặc thù nhưng vẫn liên thông với pháp luật chung, cho thấy Việt Nam tiếp cận mô hình trung tâm tài chính quốc tế một cách nghiêm túc, có chuẩn bị và có trách nhiệm. Đây chính là nền tảng để VIFC-HCMC từng bước xây dựng niềm tin và sức hấp dẫn bền vững với nhà đầu tư trong và ngoài nước.
Cuộc chơi thực chất: độ sâu thị trường, hệ sinh thái nhân lực và niềm tin
Thể chế là điều kiện cần, nhưng không phải điều kiện đủ. Sức cạnh tranh của VIFC-HCMC còn ở sự phát triển của thị trường và hệ sinh thái xung quanh.
Trước hết là bài toán độ sâu thị trường và thanh khoản. Một trong những tham vọng của VIFC-HCMC là hình thành thị trường vốn quốc tế đủ sức giảm chi phí huy động vốn, đơn giản hóa quy trình, có khả năng cạnh tranh với các trung tâm tài chính khu vực như Singapore hay Hong Kong. Điều đó đồng nghĩa VIFC-HCMC phải bước vào một sân chơi mà đối thủ đã có sẵn thị trường vốn sâu rộng, thanh khoản dày, sản phẩm phong phú, mạng lưới nhà đầu tư toàn cầu và lịch sử hoạt động kéo dài hàng chục năm.
Ở giai đoạn khởi động, trung tâm phải đối diện bài toán quen thuộc: muốn có nhà đầu tư thì phải có sản phẩm và thanh khoản; muốn có thanh khoản thì phải có đủ nhà đầu tư và đủ lịch sử giao dịch để tạo niềm tin. Trong các chiến lược phát triển thị trường vốn, VIFC-HCM được định vị là bộ phận bổ sung cho thị trường trong nước: thông qua phát triển trái phiếu doanh nghiệp, công cụ nợ dài hạn, sản phẩm phái sinh hàng hóa, các cơ chế niêm yết, giao dịch liên thông… để dần tạo ra một không gian vốn đa tầng gắn kết VIFC-HCM với hệ thống tài chính nội địa. Bài toán không đơn giản, nhưng đã được đưa vào lộ trình chính sách.
Tiếp theo là khoảng trống về hệ sinh thái dịch vụ và nhân lực. Một trung tâm tài chính quốc tế không chỉ là câu chuyện ngân hàng, công ty chứng khoán hay quỹ đầu tư, mà còn là câu chuyện của luật sư tài chính, kiểm toán viên, chuyên gia cấu trúc giao dịch, nhà tạo lập thị trường, quản trị rủi ro, chuyên gia tài sản số, chuyên gia tài chính xanh, trọng tài viên và thẩm phán am hiểu tranh chấp tài chính phức tạp. Đây là một hệ sinh thái đòi hỏi quá trình tích lũy dài hạn; không một gói ưu đãi ngắn hạn nào có thể rút ngắn toàn bộ quá trình này.
|
Hình 3: Xoá bỏ rào cản nhân sự toàn cầu tại Trung tâm tài chính quốc tế
 |
Chính vì vậy, ngay trong thiết kế thể chế, các cơ chế về thù lao đặc biệt, điều kiện làm việc, xuất nhập cảnh cho chuyên gia đã được tính tới, cùng với yêu cầu tăng cường liên kết với các định chế và hãng tư vấn quốc tế để tiếp nhận kinh nghiệm. Tuy nhiên, ưu đãi chỉ là bước khởi đầu; điều thực sự quyết định là một chiến lược phát triển nhân lực tài chính dài hạn, gắn với cải cách giáo dục, đào tạo nghề và thu hút nhân tài.
Cuối cùng, thương hiệu và độ tin cậy của pháp luật là yếu tố khó đo lường nhưng mang tính quyết định. Một trung tâm tài chính quốc tế không thể gây dựng vị thế chỉ bằng vài năm vận hành, mà phải bằng cả lịch sử giao dịch và kinh nghiệm thị trường tích lũy: những thương vụ đã diễn ra, hợp đồng đã được thực thi, tranh chấp đã được giải quyết, phán quyết đã được tôn trọng. So với Singapore hay Hong Kong, VIFC-HCMC chắc chắn cần thời gian để tích lũy lịch sử đó. Nhưng việc xây dựng một khung pháp lý ổn định, có khả năng dự báo và minh bạch từ đầu chính là cách tiếp cận phù hợp để gây dựng uy tín thể chế về lâu dài.
Ba ưu tiên cho VIFC-HCMC: ổn định luật chơi, chọn đúng trọng tâm, xây nền tảng nhân lực và giải quyết tranh chấp
Từ những phân tích trên, có thể thấy rõ rằng VIFC-HCMC cần nhiều hơn các ưu đãi để dành chiến thắng trong cuộc đua với các trung tâm tài chính khác trong khu vực. Những ưu đãi thuế, phí, thủ tục rút gọn là cần thiết để thu hút sự chú ý ban đầu, nhưng để tạo nên lợi thế bền vững và hiện thực hóa chủ trương đã được Quốc hội và Chính phủ thông qua, bài toán chính sách của Việt Nam xoay quanh ít nhất ba ưu tiên.
Thứ nhất, kiên định với ổn định và khả năng dự báo của luật chơi. Khuôn khổ pháp lý đa tầng chỉ phát huy giá trị nếu nhà đầu tư tin rằng những quy định cốt lõi, đặc biệt về thuế, ngoại hối, chế độ quản lý dòng vốn, cơ chế giải quyết tranh chấp sẽ không bị thay đổi đột ngột. Việc Quốc hội quy định cơ chế đánh giá giữa kỳ sau 5 năm vận hành là một bước đi quan trọng: nếu được thực hiện với quy trình tham vấn rộng rãi, minh bạch, nhất quán, đây sẽ là công cụ để điều chỉnh chính sách có lộ trình, thay vì điều chỉnh bất ngờ, thiếu chuẩn bị.
Thứ hai, chọn đúng trọng tâm cạnh tranh, không cố trở thành bản sao của Singapore hay Hong Kong. Việt Nam có một số lợi thế riêng về kinh tế xanh, hạ tầng bền vững, chuỗi cung ứng nông sản cũng như yêu cầu về huy động vốn hiệu quả cho nền kinh tế. Nếu thiết kế các sản phẩm tài chính xoay quanh những lợi thế này, như trái phiếu hạ tầng xanh, nhà ở xã hội và các dự án trọng điểm, xây dựng token hoá tài sản trí tuệ nhằm hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ, khởi nghiệp, hình thành sàn giao dịch nông sản và tín chỉ carbon, VIFC-HCMC có thể tạo ra một hướng phát triển khác biệt và thực chất hơn thay vì chỉ cạnh tranh bằng ưu đãi.
|
Hình 4: Phát huy các lợi thế đặc thù của VIFC-HCMC
 |
Thứ ba, coi hệ sinh thái nhân lực và giải quyết tranh chấp là nền tảng quan trọng của trung tâm. Một trung tâm tài chính không thể vận hành bền vững nếu thiếu luật sư giỏi, trọng tài viên giỏi, thẩm phán giỏi, chuyên gia thị trường giỏi. Đây là nền tảng nhân lực cốt lõi đòi hỏi đầu tư dài hạn: từ cải cách chương trình đào tạo, học bổng, trao đổi quốc tế, tới cơ chế sử dụng và đãi ngộ nhân tài trong khu vực công và tư. Đồng thời, cần đặt IFC ở đúng vị trí trong chiến lược cải cách tư pháp: không chỉ là nơi sử dụng dịch vụ của hệ thống tòa án, mà là điểm nhấn thúc đẩy nâng chuẩn mực giải quyết tranh chấp của toàn bộ hệ thống.
VIFC-HCMC đang đứng trước một cơ hội lớn gắn với một bài kiểm tra khắt khe. Cơ hội nằm ở chỗ Việt Nam đã dám bước ra khỏi vùng an toàn, chấp nhận một mô hình thể chế có độ mở cao hơn, phức tạp hơn để kết nối trực tiếp với dòng vốn toàn cầu. Bài kiểm tra nằm ở chỗ: liệu không gian đó có đủ rõ, đủ ổn định, đủ tin cậy và đủ năng lực thực thi để thuyết phục những nhà đầu tư vốn đã quen với các trung tâm tài chính lâu đời hay không.
Trong cuộc đua này, ưu đãi chỉ là bước khởi đầu. Thứ quyết định vị thế của VIFC-HCMC sau 5, 10, 20 năm sẽ không phải là bảng thuế suất hay danh mục chính sách ưu đãi, mà là câu trả lời cho bốn câu hỏi: luật chơi có đáng tin không, tranh chấp có được xử lý hiệu quả không, thị trường có đủ chiều sâu không, và hệ sinh thái dịch vụ có đủ trưởng thành không. Khi trả lời được bốn câu hỏi ấy bằng thực tiễn, VIFC-HCMC sẽ trở thành một không gian thể chế vận hành được, cạnh tranh được và tích lũy được niềm tin qua thời gian.
TS. Phạm Tiến Đạt, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính, Bộ Tài chính
