AI có khiến bạn trở nên ngốc hơn?
Khả năng sáng tạo và tư duy phản biện có thể bị tổn hại, nhưng vẫn có cách để giảm thiểu tác động.
Bất kỳ ai từng làm bài kiểm tra chuẩn hóa đều biết rằng việc hoàn thành một bài tiểu luận mở rộng trong 20 phút cần phải suy nghĩ rất nhiều. Việc có quyền truy cập không giới hạn vào AI chắc chắn sẽ giảm bớt gánh nặng tinh thần. Tuy nhiên, như một nghiên cứu gần đây của MIT cho thấy, sự trợ giúp này có thể đi kèm với một cái giá.
Nghiên cứu MIT: Não bộ "lười biếng" khi có AI
Trong một loạt buổi viết tiểu luận, sinh viên sử dụng ChatGPT (và không sử dụng) được kết nối với điện não đồ (EEG) để đo hoạt động não bộ. Kết quả cho thấy những người dùng AI thể hiện hoạt động thần kinh thấp hơn đáng kể ở các vùng não liên quan đến chức năng sáng tạo và chú ý. Học sinh viết bằng chatbot cũng khó khăn hơn nhiều khi cần trích dẫn chính xác từ bài viết vừa hoàn thành.
Các phát hiện này là một phần của dòng nghiên cứu ngày càng tăng về tác động có thể có hại của AI đối với sáng tạo và học tập. Nghiên cứu đặt ra câu hỏi quan trọng: Liệu những lợi ích ngắn hạn ấn tượng từ AI tạo sinh (Gen AI) có tạo ra "gánh nặng” ẩn giấu trong dài hạn?
Nghiên cứu MIT được bổ sung bởi hai nghiên cứu nổi bật khác về mối quan hệ giữa AI và tư duy phản biện.
Microsoft Research khảo sát 319 nhân viên tri thức sử dụng AI tạo sinh ít nhất một lần mỗi tuần. Họ mô tả việc thực hiện hơn 900 nhiệm vụ với sự trợ giúp của AI. Theo tự đánh giá, chỉ 555 nhiệm vụ đòi hỏi tư duy phản biện - phần còn lại chỉ cần làm trong vô thức. Đa số người lao động cho biết họ ít phải suy nghĩ hơn khi có AI hỗ trợ.
Nghiên cứu thứ hai của Michael Gerlich tại SBS Swiss Business School khảo sát 666 người Anh về tần suất sử dụng AI và mức độ tin tưởng, rồi đặt câu hỏi đánh giá tư duy phản biện. Những người sử dụng AI nhiều hơn đạt điểm thấp hơn toàn diện. Gerlich cho biết sau khi nghiên cứu được công bố, ông đã nhận được phản hồi từ hàng trăm giáo viên trung học và đại học. Họ bày tỏ lo ngại về tình trạng học sinh ngày càng phụ thuộc vào AI trong học tập.
Liệu AI có khiến não bộ con người "yếu ớt" trong dài hạn vẫn là câu hỏi mở. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh cần thêm nghiên cứu để xác định mối liên hệ nhân quả rõ ràng. Trong nghiên cứu của ông Gerlich, có thể những người có khả năng tư duy phản biện tốt chỉ ít phụ thuộc vào AI hơn trong thời gian đầu. Còn nghiên cứu MIT có quy mô mẫu nhỏ (54 người) và chỉ tập trung vào một nhiệm vụ cụ thể.
Hơn nữa, AI tạo sinh được thiết kế để giảm gánh nặng tinh thần, giống như nhiều công nghệ khác. Từ thế kỷ 5 TCN, Socrates đã phàn nàn rằng chữ viết không phải để "ghi nhớ mà để nhắc nhở". Máy tính giúp thu ngân không cần phải tính toán, ứng dụng bản đồ loại bỏ nhu cầu đọc bản đồ. Tuy nhiên, ít ai cho rằng con người trở nên ngốc hơn vì thế.
Evan Risko, Giáo sư tâm lý học tại University of Waterloo - người cùng đồng nghiệp Sam Gilbert đặt ra thuật ngữ “chuyển giao nhận thức” (cognitive offloading) - cho biết có ít bằng chứng cho thấy việc để máy móc đảm nhận các công việc trí óc làm thay đổi khả năng tư duy bẩm sinh của con người.
Điều đáng lo ngại là AI cho phép "chuyển giao những quy trình phức tạp hơn nhiều". Việc chuyển giao phép tính đơn giản với phạm vi ứng dụng hẹp khác hoàn toàn với việc chuyển giao các quá trình tư duy như viết lách hay giải quyết vấn đề. Khi não bộ đã quen với việc chuyển giao cho AI, đây có thể trở thành thói quen khó từ bỏ.
Xu hướng tìm cách giải quyết vấn đề với ít nỗ lực nhất có thể tạo ra vòng luẩn quẩn. Khi những người phụ thuộc AI gặp khó khăn trong tư duy phản biện, não bộ họ trở nên "lười biếng" hơn, dẫn đến việc chuyển giao nhiều nhiệm vụ hơn cho AI. Một người tham gia nghiên cứu của Gerlich thừa nhận: "Tôi phụ thuộc vào AI đến mức không biết cách giải quyết một số vấn đề khi thiếu nó”.
Nhiều công ty kỳ vọng AI sẽ giúp tăng năng suất, nhưng có thể phải đối mặt với "tác dụng phụ" không mong muốn. Barbara Larson, Giáo sư quản lý tại Đại học Northeastern, cảnh báo: "Sự suy giảm khả năng tư duy phản biện trong dài hạn có thể làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp”.
Việc sử dụng AI thường xuyên cũng có thể khiến nhân viên mất dần khả năng sáng tạo. Nghiên cứu tại Đại học Toronto với 460 người tham gia được yêu cầu đề xuất cách sử dụng sáng tạo cho các vật dụng hàng ngày. Kết quả cho thấy những người đã tiếp xúc với ý tưởng do AI tạo ra đưa ra các câu trả lời kém sáng tạo và đa dạng hơn so với nhóm không sử dụng AI.
Cách giữ não bộ khỏe mạnh
Có nhiều cách để duy trì sức khỏe não bộ. Ông Larson đề xuất giới hạn vai trò AI như "trợ lý nhiệt tình nhưng hơi ngây thơ". Gerlich khuyến nghị thay vì yêu cầu chatbot tạo kết quả cuối cùng, hãy hỏi từng bước. Thay vì "Tôi nên đi đâu nghỉ nắng?", bắt đầu với "Đâu là nơi ít mưa nhất?".
Microsoft đang thử nghiệm các trợ lý AI có khả năng "thách thức" người dùng để khuyến khích tư duy sâu hơn. Các nhà nghiên cứu từ Emory và Stanford đề xuất thiết kế chatbot hoạt động như "trợ lý tư duy" - đặt câu hỏi khám phá thay vì đơn thuần cung cấp câu trả lời có sẵn.
Tuy nhiên, những chiến lược này có thể không mang lại hiệu quả trong thực tế. Nghiên cứu tại Đại học Abilene Christian cho thấy việc trợ lý AI liên tục "can thiệp" thực sự làm giảm hiệu suất làm việc của những lập trình viên kém kinh nghiệm.
Các biện pháp khác tương đối đơn giản hơn nhưng mang tính "ép buộc" cao: Yêu cầu người dùng tự nghĩ ra câu trả lời hoặc phải chờ đợi vài phút trước khi được phép sử dụng AI. Phương pháp "ép buộc nhận thức" này có thể cải thiện hiệu suất nhưng thường không được người dùng ưa thích.
Zana Buçinca, nhà nghiên cứu tại Microsoft, giải thích: "Con người không thích cảm giác bị áp lực phải tham gia”. Khảo sát của Oliver Wyman thực hiện tại 16 quốc gia cho thấy 47% người được hỏi sẵn sàng sử dụng AI ngay cả khi công ty nghiêm cấm.
Công nghệ AI vẫn còn quá non trẻ, vì vậy với nhiều loại công việc, trí óc con người vẫn là "công cụ hiệu quả nhất". Tuy nhiên, theo thời gian, cả người tiêu dùng và các cơ quan quản lý đều phải cân nhắc liệu những lợi ích mà AI mang lại có đáng để đánh đổi với những "chi phí nhận thức" hay không.
Câu hỏi đặt ra là: Nếu có bằng chứng rõ ràng hơn cho thấy AI làm con người kém thông minh đi, liệu chúng ta có thực sự quan tâm?
Thiên Vân
