Nghị quyết 79 đặt lại vai trò kinh tế nhà nước
Kinh tế nhà nước không còn chỉ xoay quanh doanh nghiệp, mà được nhìn rộng hơn như một hệ thống gồm tài sản, hạ tầng, ngân sách và các nguồn lực khác. Nghị quyết 79 vì vậy mở ra cách tiếp cận mới, chuyển từ quản lý từng doanh nghiệp sang quản trị toàn bộ nguồn lực.
Theo ông Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường Đại học VinUni, điểm đáng chú ý nhất không nằm ở chuyện cải cách doanh nghiệp nhà nước, mà ở cách nhìn mới. Ông cho rằng “việc phát triển kinh tế nhà nước không chỉ dừng ở doanh nghiệp, mà là quản trị toàn bộ nguồn lực mà Nhà nước nắm giữ”.
Trong nhiều năm, câu chuyện khu vực này chủ yếu xoay quanh hiệu quả doanh nghiệp hay xử lý dự án thua lỗ. Cách tiếp cận đó khiến phạm vi bị thu hẹp. Khi chuyển sang nhìn tổng thể, bài toán không còn là từng doanh nghiệp hoạt động ra sao, mà là phân bổ và sử dụng nguồn lực như thế nào cho hiệu quả.
Cách làm cũng vì thế thay đổi. Những lĩnh vực có thể cạnh tranh sẽ để thị trường dẫn dắt. Với các dịch vụ công hoặc mục tiêu xã hội, Nhà nước có thể dùng ngân sách để đặt hàng hoặc mua dịch vụ.
TS. Nguyễn Tú Anh cho rằng kinh tế nhà nước cần chuyển từ quản lý doanh nghiệp sang quản trị tổng thể nguồn lực - Ảnh: VGP/Hoàng Thuyên
|
Một thay đổi khác nằm ở vai trò của doanh nghiệp nhà nước. Trước đây, khu vực này thường chịu áp lực bảo toàn vốn nên vận hành khá thận trọng. Nghị quyết 79 đưa ra hướng đi khác: doanh nghiệp phải cạnh tranh để phát triển và từng bước giữ vai trò dẫn dắt.
Điều này đồng nghĩa các dự án sử dụng vốn nhà nước sẽ không còn giao mặc định cho doanh nghiệp nhà nước. Thay vào đó, việc lựa chọn sẽ thông qua đấu thầu và các cơ chế minh bạch. Nguyên tắc tương tự cũng áp dụng với dịch vụ công, chuyển từ giao nhiệm vụ sang đặt hàng.
Theo cách tiếp cận này, Nhà nước không nhất thiết trực tiếp làm mọi việc. Vai trò chuyển dần sang thiết kế chính sách, tạo lập thị trường và xây dựng luật chơi minh bạch. Một yêu cầu đi kèm là tách bạch chức năng quản lý nhà nước và hoạt động kinh doanh, tránh tạo lợi thế không công bằng.
Ở góc độ quản trị vốn, mô hình cũng được đề xuất điều chỉnh. Đại diện vốn nhà nước sẽ tham gia ở cấp hội đồng quản trị để giữ định hướng chiến lược, trong khi bộ máy điều hành có thể tuyển chọn theo cơ chế thị trường.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy cách làm này đã được áp dụng ở nhiều nơi. Singapore có Temasek quản lý vốn nhà nước theo mô hình đầu tư, còn Trung Quốc có SASAC giám sát vốn tại các tập đoàn lớn. Điểm chung là tách tương đối rõ giữa quản lý nhà nước và đầu tư vốn.
Nghị quyết 79 được nhìn như bước chuyển trong cách tiếp cận kinh tế nhà nước
|
Trong khi đó, ông Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công (Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội), nhìn nhận vấn đề không nằm ở việc Nhà nước tham gia nhiều hay ít, mà ở cách tham gia. Ông cho rằng “những lĩnh vực khu vực tư nhân làm tốt hơn thì không nhất thiết Nhà nước phải làm”.
Theo ông, kinh tế nhà nước cần được nhìn trong tổng thể, bao gồm cả ngân sách, hạ tầng và các nguồn lực khác. Trong đó, cung ứng dịch vụ công là một công cụ quan trọng để vừa thúc đẩy tăng trưởng vừa giữ ổn định vĩ mô.
Để mô hình này vận hành, điều kiện tiên quyết là tách bạch nhiệm vụ công ích và hoạt động kinh doanh. Thay vì để một khu vực đảm nhận tất cả, Nhà nước có thể dùng cơ chế đặt hàng, đấu thầu để huy động cả khu vực tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài.
Cùng với đó, nguồn lực cần được phân bổ theo nguyên tắc thị trường, thông qua các cơ chế minh bạch như đấu thầu, đấu giá, thay vì cơ chế xin - cho.
Một điểm nghẽn hiện nay là năng lực của doanh nghiệp nhà nước. Theo các chuyên gia, doanh nghiệp cần được trao thêm quyền chủ động về tài chính, có thể giữ lại lợi nhuận để tái đầu tư và mở rộng tiếp cận nguồn vốn.
Câu chuyện nhân sự và quản trị cũng cần thay đổi. Việc thuê lãnh đạo điều hành theo cơ chế thị trường, trả lương theo hiệu quả hay chấp nhận rủi ro trong đầu tư được xem là điều kiện để tạo đột phá. Nếu không chấp nhận rủi ro, rất khó đổi mới trong các lĩnh vực mới.
Một rào cản khác là tâm lý e ngại trách nhiệm. Khi thiếu cơ chế bảo vệ người dám làm, các quyết định dễ trở nên quá thận trọng và làm giảm động lực phát triển.
Từ những thay đổi này, vai trò của Nhà nước cũng được điều chỉnh. Thay vì trực tiếp tham gia sâu vào nhiều hoạt động, Nhà nước chuyển sang điều phối và kiến tạo, tập trung vào phân bổ nguồn lực và thiết kế chính sách.
Nghị quyết 79 vì vậy không chỉ là câu chuyện cải cách doanh nghiệp nhà nước, mà là bước chuyển trong cách Nhà nước tham gia nền kinh tế, từ làm trực tiếp sang dẫn dắt và tạo khung vận hành.
Tử Kính (Theo Báo Chính phủ)
